कतै उकालो, कतै ओरालो, कतै साँघुरो गोरेटो। बाटो जति अप्ठ्यारो भए पनि गन्तव्यतर्फ अघि बढिरहने बानी गाउँले जीवनले सिकाउँछ। दोलखाको जिरी–८, त्रिशुलेमा जन्मिएका हिरोज लोप्चनको जीवनयात्रा पनि यस्तै बाटो हुँदै अघि बढेको कथा हो।
पहाडको भिरालो भूगोल, गाउँघरका सम्बन्ध, सामाजिक जीवन, संस्कृति र समुदायसँगको निकटताले उनको बाल्यकालको परिवेश निर्माण गर्यो। त्यही परिवेशले उनको दृष्टिमा गाउँलाई केवल बसोबास गर्ने ठाउँका रूपमा होइन, कथा, सम्बन्ध र पहिचानको स्रोतका रूपमा स्थापित गर्यो।
समयसँगै त्रिशुलेको त्यो ग्रामीण परिवेशबाट उनको यात्रा काठमाडौंसम्म आइपुग्यो। काठमाडौं आएपछि रोजाइको क्षेत्र बन्यो सञ्चार। त्यसपछि क्यामेरा, माइक्रोफोन, टेलिभिजनको पर्दा, भिडियो सम्पादन, डिजिटल सामग्री र पत्रकारिताका शब्दहरू उनको दैनिकीका हिस्सा बन्दै गए।
आज लोप्चनको परिचय पत्रकारमा मात्र सीमित छैन। उनी कार्यक्रम प्रस्तोता हुन्, सञ्चारकर्मी हुन्, कन्टेन्ट क्रिएटर हुन्। कलाकारितासँग पनि उनको सम्बन्ध छ। अझ महत्त्वपूर्ण, आफ्नो भाषा, संस्कृति, कला र समुदायका मुद्दालाई सञ्चारको विषय बनाउने सञ्चारकर्मीका रूपमा उनको परिचय विस्तार हुँदै गएको छ।
त्रिशुलेबाट सुरु भएको त्यो यात्रा अहिले सम्पादकीय जिम्मेवारी र तामाङ पत्रकार संघ काठमाडौं जिल्ला शाखाको नेतृत्वसम्म आइपुगेको छ।
सुरुवात : २०७८ माघ १२
पत्रकारिता धेरैका लागि संयोग हुन सक्छ, कसैका लागि रोजाइ। लोप्चनका लागि भने यो क्रमशः विस्तार हुँदै गएको यात्रा देखिन्छ।
२०७८ माघ १२ गते उनको सञ्चार यात्राको औपचारिक सुरुवात भयो। उनी धर्म टेलिभिजनमा कार्यक्रम प्रस्तोताका रूपमा आबद्ध भए।
टेलिभिजनको पर्दामा उभिनु उनका लागि केवल बोल्ने अवसर थिएन। विषय बुझ्ने, त्यसलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गर्ने, दर्शकसँग संवाद स्थापित गर्ने र आफूलाई अभिव्यक्त गर्ने अभ्यास पनि थियो। पर्दामा देखिने केही मिनेटका लागि पर्दापछाडि कति तयारी आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा पनि उनले त्यहीँबाट सिक्दै गए।
कार्यक्रम प्रस्तोताका रूपमा सुरु भएको उनको भूमिका बिस्तारै फराकिलो भयो। सामाजिक सरोकार, कला, संस्कृति र समुदायसँग सम्बन्धित विषयप्रति उनको रुचि बढ्दै गयो। बोल्ने अभ्याससँगै विषय खोज्ने र विषयलाई पत्रकारिताको आँखाले हेर्ने क्रम सुरु भयो।
पर्दाबाट पर्दापछाडिसम्म
धर्म टेलिभिजनपछि उनको यात्रा टुरिजम मिडिया नेटवर्कतर्फ मोडियो। त्यहाँ उनले कन्टेन्ट क्रिएटर तथा भिडियो सम्पादकका रूपमा काम गरे।
टेलिभिजनमा क्यामेराअगाडि उभिने अनुभव लिएका लोप्चनले अब क्यामेरापछाडिको संसार पनि नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाए। दृश्य सामग्री कसरी तयार हुन्छ, समाचार वा विषयलाई भिडियोको भाषामा कसरी प्रस्तुत गरिन्छ, सम्पादनले कथालाई कसरी आकार दिन्छ-यी प्रश्नसँग उनको व्यावहारिक सम्बन्ध यही क्रममा जोडियो।
पत्रकारितामा शब्द मात्रै पर्याप्त हुँदैन। अहिलेको डिजिटल संसारमा दृश्य, ध्वनि, गति र प्रस्तुति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। कन्टेन्ट क्रिएसन र भिडियो सम्पादनको अनुभवले उनलाई पत्रकारिताको यही बदलिँदो स्वरूपसँग परिचित गरायो।
त्यसपछि उनी युनिभर्सल टेलिभिजनमा को–अर्डिनेटरका रूपमा जोडिए। कार्यक्रम व्यवस्थापन र संस्थागत सञ्चारको अर्को पाटो त्यहाँबाट थपियो।
यसरी उनको पत्रकारिता यात्रा एउटै भूमिकामा अडिएन। प्रस्तोताबाट सामग्री उत्पादक, भिडियो सम्पादकदेखि कार्यक्रम व्यवस्थापनसम्मका अनुभव थपिँदै गए।
डिजिटल संसारमा नयाँ अध्याय
सञ्चारको संसार परिवर्तन भइरहेको थियो। टेलिभिजनसँगै अनलाइन माध्यमको प्रभाव तीव्र बन्दै थियो। समाचारको गति बदलिँदै थियो। पाठकको हातमा पुगेको मोबाइल नै सूचना प्राप्त गर्ने प्रमुख माध्यम बन्दै गइरहेको थियो।
यही बदलिँदो सञ्चार परिवेशमा लोप्चनको यात्रा डिजिटल पत्रकारितातर्फ अघि बढ्यो।
उनी खुल्लापत्र डटकमसँग जोडिए। उपलब्ध आधिकारिक विवरणअनुसार उनी त्यहाँ सम्पादकका रूपमा कार्यरत छन्।
अनलाइन पत्रकारिताले उनलाई समाचार लेखनसँगै तत्कालीन विषयलाई छिटो पाठकमाझ पुर्याउने अवसर दियो। राजनीति, सामाजिक सरोकार, कला, संस्कृति र समुदायसँग सम्बन्धित विषयलाई उनले पत्रकारिताको दायरामा समेट्दै गए।
तर उनको पत्रकारितामा एउटा विषय निरन्तर देखिन्छ-आफ्नो समुदाय।
तामाङ भाषा, संस्कृति, चलचित्र, कलाकार र सामाजिक मुद्दा उनका लागि समाचारका विषय मात्र होइनन्। यी विषयसँग उनको व्यक्तिगत र सांस्कृतिक सम्बन्ध पनि छ।
त्यसैले होला, समुदायका कुरा उठाउँदा उनको पत्रकारितामा केवल सूचना दिने उद्देश्यभन्दा बाहिरको एउटा भाव देखिन्छ-आफ्नो समाजका कथा हराउन नदिनु।
समुदायका कथा मूलधारमा
नेपालका धेरै समुदायका आफ्नै कथा छन्। भाषा छन्। संस्कृति छन्। कला छन्। तर सबै कथा सञ्चारको मूलधारमा समान रूपमा आइपुग्दैनन्।
लोप्चनको पत्रकारिताको एउटा महत्त्वपूर्ण पाटो यही असमानतालाई केही हदसम्म सम्बोधन गर्ने प्रयाससँग जोडिन्छ।
तामाङ समुदायका भाषा, संस्कृति, चलचित्र, कलाकार र सामाजिक विषयलाई समाचार, अन्तर्वार्ता र बहसको हिस्सा बनाउँदै उनले आफ्नो पत्रकारिताको क्षेत्र विस्तार गरेका छन्।
यो काम सजिलो भने छैन। समुदायभित्रका विषयलाई बाहिर ल्याउँदा संवेदनशीलता चाहिन्छ। बाहिरको समाजलाई बुझाउँदा तथ्य र सन्दर्भ चाहिन्छ। आफ्नै समुदायको विषय उठाउँदा पनि पत्रकारले पत्रकारिताको आधारभूत मूल्य छाड्न मिल्दैन।
यहीँ पत्रकार र अभियन्ताबीचको भिन्नता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समुदायप्रतिको आत्मीयता कायम राख्दै तथ्य र जिम्मेवारीमा अडिनु पत्रकारका लागि चुनौती हो।
लोप्चनको यात्रालाई यही कोणबाट हेर्दा उनको पत्रकारिता केवल पेशागत परिचयभन्दा केही फराकिलो देखिन्छ।
पत्रकारिताबाट नेतृत्वतर्फ
पत्रकारले समाचार लेख्छ। तर पत्रकारको जिम्मेवारी त्यतिमै सकिँदैन। पेशागत हकहित, क्षमता अभिवृद्धि र सञ्चारकर्मीबीच सहकार्यका विषय पनि पत्रकारिताकै संसारका हिस्सा हुन्।
लोप्चनको यात्रा यतैतर्फ पनि मोडियो।
२०७८ माघमा सञ्चार क्षेत्रमा प्रवेश गरेका उनी २०८१ मंसिरमा तामाङ पत्रकार संघ काठमाडौं शाखाको चौथो अधिवेशनबाट सर्वसम्मत अध्यक्ष निर्वाचित भए। त्यसअघि उनी संघको सचिवका रूपमा जिम्मेवारीमा थिए।
व्यक्तिगत पत्रकारिताबाट संस्थागत नेतृत्वमा पुग्नु आफैंमा अर्को चरण हो।
अब उनको जिम्मेवारी आफूले समाचार लेख्ने वा सामग्री उत्पादन गर्नेमा मात्र सीमित रहेन। तामाङ पत्रकारहरूको पेशागत क्षमता अभिवृद्धि, पत्रकारबीच सहकार्य, सञ्चारमा समुदायका विषयको प्रतिनिधित्व र पत्रकारहरूको हकहितजस्ता विषय पनि नेतृत्वको दायरामा आए।
तामाङ पत्रकार संघको इतिहास पनि लामो छ। २०६१ मा स्थापना भएको संघले तामाङ सञ्चारकर्मीको हकहितसँगै सञ्चार माध्यममा तामाङ समुदायका मुद्दा स्थापित गर्ने उद्देश्य बोकेको छ।
त्यस संस्थाको काठमाडौं शाखाको नेतृत्वमा पुग्नु लोप्चनका लागि व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, थप जिम्मेवारी पनि हो।
पत्रकारको अर्को अनुहार : कलाकार
क्यामेरा उनका लागि पत्रकारिताको मात्र माध्यम होइन।
लोप्चन कलाकारितासँग पनि जोडिएका छन्। तामाङ भाषाका चलचित्र तथा म्युजिक भिडियोमा उनले अभिनय गरेका छन्।
पत्रकारिताले उनलाई कलाकारका कथा लेख्ने ठाउँ दिएको छ भने कलाकारिताले आफैं कथा बन्ने र पात्रको जीवनभित्र पस्ने अवसर दिएको छ।
तामाङ चलचित्र क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष जोडिनुले त्यस क्षेत्रका समस्या र सम्भावनालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि उनलाई दिएको छ। कलाकारका अनुभव, चलचित्र निर्माणका चुनौती र सांस्कृतिक सिर्जनाका विषय अब उनका लागि बाहिरबाट हेर्ने विषय मात्र रहेनन्।
उनी तामाङ चलचित्र संघको सञ्चार विभागसँग समेत जोडिएका थिए। पत्रकारिता र कलाबीचको यही सम्बन्धले उनको सार्वजनिक परिचयलाई अझ फराकिलो बनाएको छ।
सम्मान, जिम्मेवारी
यात्रामा सम्मान आउँदा विगतको काम सम्झिइन्छ। तर सम्मानसँगै आगामी यात्राको जिम्मेवारी पनि थपिन्छ।
२०८२ मा तामाङ चलचित्र संघले आयोजना गरेको ३०औँ तामाङ चलचित्र प्रदर्शन दिवसमा लोप्चनलाई पत्रकारितातर्फ TFR सम्मान–२०८२ प्रदान गरियो।
उक्त समारोहमा विभिन्न २२ विधामा व्यक्तित्व तथा संस्थालाई सम्मान गरिएको थियो। पत्रकारितातर्फ लोप्चन सम्मानित भएको समाचार सार्वजनिक सञ्चार माध्यममा पनि आएको थियो।
उनका लागि यो सम्मान पत्रकारितामा बिताएका वर्षको एउटा सार्वजनिक मूल्यांकन हो। तर यसलाई एउटा अन्तिम गन्तव्यभन्दा यात्रामा आएको एउटा पडावका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।
किनभने पत्रकारिताको यात्रा पुरस्कारले समाप्त हुँदैन। बरु एउटा सम्मानले पत्रकारलाई आफ्नो कामप्रति थप प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछ-अब अझ राम्रो के गर्न सकिन्छ?
गाउँ सम्झाउने पत्रकारिता
काठमाडौंमा बसेर गाउँको कथा लेख्नु र गाउँबाटै आएको मानिसले गाउँका कथा लेख्नुमा केही फरक हुन्छ।
दोलखाको त्रिशुलेबाट आएको लोप्चनले आफ्नो पत्रकारितामा समुदायलाई जोडिरहनु त्यसैको परिणाम हुन सक्छ।
गाउँले जीवनले उनलाई सामाजिक सम्बन्ध बुझ्न सिकायो। संस्कृतिले पहिचान बुझायो। समुदायले सामूहिक जीवनको अर्थ सिकायो। काठमाडौंले भने सञ्चारको विशाल संसारसँग परिचित गरायो।
यी अनुभवहरू जोडिँदा उनको पत्रकारिताको बाटो बनेको छ।
उनको कथा कुनै एक दिनको उपलब्धिको कथा होइन। २०७८ माघ १२ मा धर्म टेलिभिजनबाट सुरु भएको यात्रा हो। त्यसपछि टुरिजम मिडिया नेटवर्क, युनिभर्सल टेलिभिजन हुँदै खुल्लापत्र डटकमको सम्पादकीय जिम्मेवारीसम्म आइपुगेको यात्रा हो।
बीचमा कन्टेन्ट क्रिएसन छ। भिडियो सम्पादन छ। कार्यक्रम व्यवस्थापन छ। कलाकारिता छ। तामाङ पत्रकार संघ काठमाडौं जिल्ला शाखाको संगठनात्मक जिम्मेवारी छ।
यी सबैलाई एउटै धागोले जोड्छ-सञ्चार।
बदलिँदो पत्रकारिताको चुनौती
पत्रकारिता पहिलेको जस्तो रहेन। प्रविधिले समाचार उत्पादन र वितरण दुवैको स्वरूप बदलिदिएको छ। अहिले पाठक समाचारको प्रतीक्षा गर्दैनन्, समाचार आफैं मोबाइलको स्क्रिनमा पुग्छ।
सोसल मिडियाले पत्रकार र पाठकबीचको दूरी घटाएको छ। तर त्यससँगै गलत सूचना, अपुष्ट सामग्री र हतारमा प्रकाशित हुने समाचारको जोखिम पनि बढेको छ।
यस्तो समयमा पत्रकारका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती विश्वसनीयता हो।
समुदायका विषय उठाउने पत्रकारका लागि यो चुनौती अझ संवेदनशील हुन सक्छ। आफ्नै समुदायको आवाज बोल्दा आत्मीयता आवश्यक छ, तर पत्रकारिताको निष्पक्षता र तथ्यप्रतिको प्रतिबद्धता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
लोप्चनको आगामी पत्रकारिता यात्रा पनि यही सन्तुलनसँग जोडिनेछ-समुदायको आवाजलाई बलियो बनाउँदै तथ्य र जिम्मेवारीमा आधारित पत्रकारितालाई निरन्तरता दिनु।
त्रिशुलेदेखि काठमाडौंसम्म
दोलखाको जिरी–८, त्रिशुले गाउँबाट सुरु भएको एउटा जीवनयात्रा अहिले काठमाडौंको सञ्चार क्षेत्रमा आइपुगेको छ।
त्यो यात्रा केवल भौगोलिक दूरी पार गरेको कथा होइन। यो भूमिका परिवर्तनको कथा पनि हो-गाउँको परिवेशबाट आएको एउटा युवा कार्यक्रम प्रस्तोता बन्छ, पत्रकार बन्छ, कन्टेन्ट क्रिएटर बन्छ, सम्पादकीय जिम्मेवारी सम्हाल्छ, कलाकारितासँग जोडिन्छ र अन्ततः समुदायका पत्रकारहरूको संस्थागत नेतृत्वमा पुग्छ।
यस यात्रामा सफलता छन्। सम्मान छन्। जिम्मेवारी छन्। र चुनौती पनि छन्।
तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यात्राको सुरुवात जहाँबाट भयो, त्यसको स्मृति अझै साथमा छ।
त्रिशुले गाउँबाट काठमाडौंको सञ्चार संसारसम्म आइपुग्दा हिरोज लोप्चनले आफूलाई केवल पत्रकारका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरेका छैनन्। उनी आफ्नो समुदायका भाषा, संस्कृति, कला, पहिचान र सामाजिक सरोकारलाई सञ्चारको भाषामा अनुवाद गर्ने प्रयासमा पनि छन्।
सायद यही कारण उनको कथा एउटा व्यक्तिको पेशागत यात्राभन्दा केही फराकिलो हुन्छ।
यो कथा हो-गाउँबाट निस्किएको एउटा आवाज कसरी माइक्रोफोन, क्यामेरा र कलम हुँदै सार्वजनिक बहसको हिस्सा बन्छ भन्ने।
पत्रकारितामा हरेक समाचारपछि अर्को समाचार आउँछ। हरेक दिन नयाँ प्रश्न जन्मिन्छ। हरेक जिम्मेवारीसँग अर्को जिम्मेवारी थपिन्छ।
हिरोज लोप्चनका लागि पनि त्रिशुलेबाट सुरु भएको त्यो बाटो अहिले काठमाडौंमा पुगेको मात्र हो; गन्तव्य अझै टाढा छ।
