हरियो चुरा, रातो सारी, पोते र मेहन्दीमा सजिएका महिलाहरूको समूह, हातमा पूजा सामग्री र ओठमा तीजका भाका-नेपालमा तीज आउँदा गाउँदेखि सहरसम्मको वातावरण नै फरक देखिन्छ। दर खाने, निराहार व्रत बस्ने, नाचगान गर्ने र शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने परम्परासँग जोडिएको तीज नेपाली महिलाको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित छ।
तर तीज केवल चुरा, पोते, दर र नाचगानको पर्व मात्र होइन। यो महिलाले आफ्ना सुख–दुःख, पीडा, आशा, प्रेम र सामाजिक अनुभवलाई गीतमार्फत व्यक्त गर्ने एउटा सांस्कृतिक चौतारी पनि हो।
तीज किन मनाइन्छ ?
तीज हिन्दू धार्मिक परम्परामा भगवान् शिव र देवी पार्वतीसँग जोडिएको पर्व हो। धार्मिक मान्यताअनुसार पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। उनको त्याग, तपस्या र समर्पणसँग तीजको कथा जोडिन्छ।
भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन पर्ने भएकाले यस पर्वलाई ‘हरितालिका तीज’ भनिन्छ। ‘हरितालिका’ शब्द पार्वतीलाई उनका सखीहरूले विवाहबाट जोगाएर वनमा लुकाएको कथासँग सम्बन्धित मानिन्छ। त्यसैले तीजमा महिलाहरूले शिव–पार्वतीको पूजा गरी आफ्नो दाम्पत्य जीवन, पारिवारिक सुख तथा मनोकामनाका लागि प्रार्थना गर्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।
यद्यपि तीजको अर्थ विवाहित महिलाको श्रीमान्को दीर्घायुका लागि व्रत बस्नुमा मात्र सीमित छैन। समयसँगै यसको सामाजिक र सांस्कृतिक अर्थ पनि विस्तार भएको छ।
कसरी मनाइन्छ तीज ?
तीज सुरु हुनुअघि महिलाहरू माइती जाने, आफन्त तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने र दर खाने चलन छ। विशेषगरी तीजको अघिल्लो दिन मिठामिठा परिकार बनाएर सामूहिक रूपमा ‘दर’ खाने गरिन्छ।
तीजको मुख्य दिन महिलाहरू रातो पहिरन, चुरा, पोते, तिलहरीलगायतका गहनामा सजिएर शिवालय तथा विभिन्न धार्मिकस्थलमा पुग्छन्। शिव–पार्वतीको पूजा गर्छन्, गीत गाउँछन् र नाच्छन्। कतिपय महिला धार्मिक विश्वासअनुसार निराहार वा फलाहार व्रत बस्छन्।
तीजको भोलिपल्ट ऋषि पञ्चमी मनाउने परम्परा पनि छ। यस दिन महिलाहरूले सप्तऋषिको पूजा गर्ने धार्मिक चलन पाइन्छ।
तीजको ऐतिहासिक यात्रा
तीजको परम्परा कहिलेदेखि नेपालमा सुरु भयो भन्ने विषयमा एउटै निश्चित ऐतिहासिक मिति भेटिँदैन। यसको धार्मिक आधार हिन्दू पुराण तथा शिव–पार्वतीसम्बन्धी कथासँग जोडिएको पाइन्छ। नेपालमा भने तीज लामो समयदेखि विशेषगरी हिन्दू महिलाको सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको छ।
पुरानो नेपाली समाजमा महिलाको सामाजिक जीवन निकै सीमित थियो। माइतीघरबाट विवाह गरेर पराईघर पुगेका महिलाले आफ्नो मनको कुरा खुलेर व्यक्त गर्न पाउने अवस्था कम थियो। त्यस्तो समयमा तीजका गीत उनीहरूको अभिव्यक्तिको माध्यम बने।
‘माइतीको सम्झना’, ‘श्रीमान्को व्यवहार’, ‘सासू–ससुराको घर’, ‘दुःख–पीडा’ र ‘आफ्नो मनको बह’ तीजका भाकामा सुनिन थाले। यसरी तीज धार्मिक पर्वसँगै महिलाको भावनात्मक अभिव्यक्तिको माध्यम पनि बन्यो।
गीतमा बोल्थ्यो महिलाको मन
तीजको सबैभन्दा जीवन्त पक्षमध्ये एउटा हो—तीज गीत।
पहिलेका तीज गीतमा महिलाका व्यक्तिगत तथा पारिवारिक दुःख–सुख बढी सुनिन्थे। माइतीको सम्झनामा आँसु झार्ने बुहारीदेखि घरपरिवारमा भोग्नुपरेका कठिनाइसम्म गीतका शब्दमा आउँथे।
समय बदलियो। अहिले तीज गीतका विषय पनि फेरिएका छन्। महिला शिक्षा, रोजगारी, वैदेशिक रोजगारी, महँगी, बेरोजगारी, राजनीति, सामाजिक विभेद, महिला हिंसा, प्रेम, स्वतन्त्रता र अधिकारसम्म तीजका गीतमा समेटिन थालेका छन्।
यस अर्थमा तीज गीत नेपाली समाजको बदलिँदो ऐनासमेत बनेको छ।
दरको परम्परा र बदलिँदो स्वाद
पहिले दरमा घरमै तयार गरिएका स्थानीय परिकारको महत्त्व थियो। दूध, दही, घिउ, चामल, फलफूल तथा विभिन्न घरेलु परिकारबाट दर तयार गरिन्थ्यो।
आज दर खाने संस्कार पनि बदलिएको छ। घरआँगनबाट होटल, पार्टी प्यालेस र रेस्टुरेन्टसम्म दर कार्यक्रम पुगिसकेको छ। सामाजिक संघसंस्था, महिला समूह, कार्यालय तथा राजनीतिक दलहरूले समेत तीज मिलन कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन्।
यसले तीजलाई सामूहिक भेटघाट र सामाजिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर बनाएको छ। तर अर्कोतर्फ तीज अत्यधिक खर्चिलो र प्रदर्शनमुखी बन्दै गएको भन्दै आलोचना पनि हुने गरेको छ।
व्रतभन्दा ठूलो कुरा भावना
तीजको मूल भावनालाई केवल निराहार व्रतसँग जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। धार्मिक आस्था राख्ने महिलाका लागि व्रत श्रद्धाको विषय हो। तर आज धेरै महिलाले तीजलाई भेटघाट, आत्मीयता, मनोरञ्जन र सामाजिक अभिव्यक्तिको पर्वका रूपमा पनि लिएका छन्।
कसैले श्रीमान्को दीर्घायुका लागि व्रत बस्छन्, कसैले पारिवारिक सुखका लागि पूजा गर्छन्, कसैले आफ्ना साथीभाइसँग रमाइलो गर्छन् भने कसैले तीजका गीतमार्फत समाजका विकृति र विसंगतिमाथि प्रश्न उठाउँछन्।
त्यसैले आजको तीज आस्था, संस्कृति र अभिव्यक्तिको संगम बनेको छ।
तीज र महिला स्वतन्त्रताको प्रश्न
समाज परिवर्तनसँगै तीजको अर्थमाथि पनि नयाँ बहस सुरु भएको छ। ‘महिलाले मात्र किन व्रत बस्ने ?’, ‘व्रत श्रीमान्को दीर्घायुका लागि मात्र किन ?’, ‘तीजमा महिलाको स्वतन्त्रता र अधिकारको कुरा किन नगर्ने ?’ जस्ता प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
यी प्रश्नले तीजको परम्परालाई अस्वीकार गर्न खोजेको होइन। बरु परम्परालाई समयअनुकूल व्याख्या गर्ने प्रयास हो।
आजका महिलाले तीजलाई आफ्नै अस्तित्व, आत्मसम्मान र अधिकारका विषय उठाउने अवसरका रूपमा समेत प्रयोग गरिरहेका छन्।
आधुनिक तीज : संस्कृति कि प्रदर्शन ?
सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै तीजको स्वरूप झन् बदलिएको छ। तीजका नयाँ गीत, नृत्य, पहिरन र कार्यक्रम सामाजिक सञ्जालमा तत्काल फैलिन्छन्।
यसले नेपाली संस्कृतिको प्रचारमा सहयोग पुर्याएको छ। तर महँगा पहिरन, गरगहना, भोजभतेर र अनावश्यक खर्चको प्रतिस्पर्धाले तीजलाई भड्किलो बनाउँदै गएको चिन्ता पनि छ।
तीजको सौन्दर्य महँगो गहनामा होइन, संस्कृतिको आत्मीयता र सामूहिक भावनामा छ। त्यसैले पर्व मनाउने नाममा आर्थिक बोझ थप्नु भन्दा यसको मौलिकता जोगाउनु आवश्यक देखिन्छ।
पुस्तान्तरण हुँदै गएको पर्व
हजुरआमाले गाएको तीजको भाका नातिनीले मोबाइलमा सुन्ने समय आएको छ। पहिले चौतारो, आँगन र मन्दिरमा सीमित तीज आज डिजिटल प्लेटफर्ममा पुगेको छ।
तर माध्यम फेरिए पनि यसको मूल भावना-भेटघाट, आत्मीयता, धार्मिक आस्था, गीत–संगीत र अभिव्यक्ति—अझै जीवित छ।
अबको चुनौती भनेको तीजलाई आधुनिक बनाउँदै लैजाँदा यसको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान नहराउनु हो।
