दोलखा । जीवनमा सफलता हासिल गर्न ठूलो शैक्षिक प्रमाणपत्र नै चाहिन्छ भन्ने छैन। इच्छाशक्ति, निरन्तर मेहनत र आफ्नो माटोप्रतिको विश्वास भए सामान्य जीवनबाट पनि असामान्य उदाहरण प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। यसको एउटा उदाहरण हुन्, दोलखाको जिरी नगरपालिका–८ का किसान अम्बर लोप्चन।
औपचारिक शिक्षामा धेरै अगाडि बढ्न नपाए पनि लोप्चनले खेतीकिसानीलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाएका छन्। जमिन, श्रम र समयको सही सदुपयोग गर्दै उनी कागती खेती, अकबरे खुर्सानी उत्पादन र मौरीपालनमा सक्रिय छन्। परम्परागत कृषि पेसालाई आम्दानीको माध्यम बनाउँदै आएका उनी अहिले आफ्नो क्षेत्रमा अगुवा किसानका रूपमा चिनिन थालेका छन्।
लोप्चनको कृषि यात्रा केवल उत्पादन र बिक्रीको हिसाबकिताब मात्र होइन, सीमित अवसरबीच पनि आफ्नै पौरखमा उभिन सकिन्छ भन्ने सन्देश बोकेको जीवनकथा हो।
तीन वर्षअघि सुरु गरेको कागती खेतीबाटै साढे दुई लाखभन्दा बढी आम्दानी
तीन वर्षअघि अम्बर लोप्चनले कागती खेती सुरु गर्दा आजको जस्तो आम्दानीको कल्पना कति गरेका थिए, त्यो उनैलाई थाहा होला। तर, समयसँगै हुर्किएका कागतीका बोटले यस वर्ष उनलाई उत्साहजनक परिणाम दिएका छन्।
कागती फल्न थालेको पहिलो वर्षमै उनले साढे दुई लाख रुपैयाँभन्दा बढीको कागती बिक्री गरेका छन्। खेती सुरु गरेको तीन वर्षपछि प्राप्त यो आम्दानीले व्यावसायिक कृषिमा सम्भावना खोजिरहेका किसानलाई प्रेरित गर्ने आधार दिएको छ।
कृषिमा लगानी गरेपछि प्रतिफल आउन समय लाग्छ। बोट रोप्नेबित्तिकै आम्दानी हुँदैन। त्यसलाई हुर्काउन, रोगकिराबाट जोगाउन र फल दिने अवस्थासम्म पुर्याउन नियमित हेरचाह तथा धैर्य आवश्यक पर्छ। लोप्चनले यही धैर्यलाई आफ्नो कृषि यात्राको हिस्सा बनाएका छन्।
कागती खेतीबाट पहिलो वर्षमै प्राप्त भएको आम्दानीले उनको मेहनतलाई प्रतिफलमा बदल्न थालेको देखाउँछ। यद्यपि, यो बिक्री रकम हो, खुद नाफा होइन। उत्पादन लागत, मल, श्रम, ढुवानी र अन्य खर्च कटाएपछि मात्रै वास्तविक नाफाको हिसाब निस्कन्छ।
उनको यो अनुभवले कृषि क्षेत्रमा योजनाबद्ध लगानी र निरन्तर हेरचाहको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
अकबरे खुर्सानीबाट वार्षिक तीन लाख हाराहारी कारोबार
कागती खेतीसँगै लोप्चनको अर्को आम्दानीको आधार हो-अकबरे खुर्सानी।
अकबरे खुर्सानीबाट उनले वार्षिक रूपमा तीन लाख रुपैयाँ हाराहारीको बिक्री गर्दै आएका छन्। स्थानीय बजारमा माग हुने कृषि उपज उत्पादन गरेर आम्दानीको बाटो बनाउनु उनको कृषि कर्मको अर्को विशेषता हो।
एउटै बालीमा निर्भर नभई फरक–फरक कृषि उपज उत्पादन गर्दा किसानलाई आम्दानीका एकभन्दा बढी स्रोत प्राप्त हुन सक्छन्। कागती र अकबरे खुर्सानीलाई सँगसँगै अघि बढाउनु लोप्चनको कृषि अभ्यासको उल्लेखनीय पक्ष हो।
खेतीपातीमा मौसमको प्रभाव पर्छ। कहिले उत्पादन राम्रो हुन्छ, कहिले रोगकिरा, असिना, खडेरी वा अन्य प्राकृतिक समस्याले किसानलाई निराश बनाउँछ। यस्तो अवस्थामा विभिन्न कृषि उपजको उत्पादनले जोखिम व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
लोप्चनको अनुभवले पनि स्थानीय बजारको माग बुझेर खेती गर्न सके कृषि पेसालाई आम्दानीसँग जोड्न सकिने सम्भावना देखाउँछ।
मौरीपालनमा पनि उत्तिकै सक्रिय
अम्बर लोप्चनको परिचय कागती र अकबरे खुर्सानी उत्पादनमा मात्रै सीमित छैन। उनी मौरीपालनमा समेत सक्रिय किसान हुन्।
मौरीपालन कृषि क्षेत्रसँग जोडिएको यस्तो पेसा हो, जसले मह उत्पादनबाट आम्दानीको अवसर दिनुका साथै बालीमा परागसेचन प्रक्रियालाई पनि सहयोग पुर्याउँछ। यसले कृषि प्रणालीलाई थप उपयोगी बनाउन सक्छ।
खेतीकिसानीसँगै मौरीपालनलाई निरन्तरता दिनु लोप्चनको कृषि कर्मको अर्को पाटो हो। फरक–फरक स्रोतबाट आम्दानीको सम्भावना खोज्ने उनको अभ्यासले किसानले आफ्नो स्थानीय वातावरण, उपलब्ध स्रोतसाधन र बजारअनुसार कृषि व्यवसाय विस्तार गर्न सक्ने देखाउँछ।
उनको कृषि कर्मलाई अझ व्यवस्थित बनाउन उत्पादनको अभिलेख राख्ने, लागत र नाफाको हिसाब गर्ने, गुणस्तर कायम गर्ने तथा बजार विस्तार गर्ने काम महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
जिरी बजार नै उत्पादनको आधार
लोप्चनले उत्पादन गरेका कृषि उपजको मुख्य बजार जिरी नै हो। स्थानीय बजारमा आफ्ना उत्पादन बिक्री गर्दै आएका उनी गाउँमा उत्पादन गरेर नजिकैको बजारमा पुर्याउने कृषि अभ्यासमा संलग्न छन्।
कृषकले उत्पादन गरेको वस्तु बजारसम्म पुग्नु र त्यसको उचित मूल्य प्राप्त गर्नु कृषि व्यवसायको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। बजारको माग, मूल्य, ढुवानी खर्च र उपभोक्ताको पहुँचले किसानको आम्दानीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
स्थानीय उत्पादन स्थानीय बजारमा खपत हुँदा किसान र उपभोक्ताबीचको दूरी घटाउन सकिन्छ। तर, उत्पादन बढ्दै जाँदा बजार विस्तार, भण्डारण र उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने चुनौती पनि थपिन सक्छ।
लोप्चनजस्ता किसानको उत्पादनलाई व्यवस्थित बजारसँग जोड्न सकिए जिरी क्षेत्रको कृषि अर्थतन्त्रलाई थप चलायमान बनाउन सहयोग पुग्न सक्छ। यसका लागि स्थानीय तह, कृषि शाखा, सहकारी तथा किसान समूहबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ।
कम पढाइ, तर अनुभवबाट सिकेको कृषि ज्ञान
अम्बर लोप्चनको जीवनकथामा उल्लेख गर्नुपर्ने अर्को पक्ष उनको औपचारिक शिक्षा हो। उनी धेरै पढेलेखेका व्यक्ति होइनन्। तर, उनले रोजेको पेसाले उनलाई मेहनत, धैर्य र व्यावहारिक अनुभवको महत्त्व सिकाएको छ।
कृषिमा सफल हुन किताबी ज्ञान मात्रै पर्याप्त हुँदैन। माटोको अवस्था बुझ्ने, मौसमको परिवर्तनसँग जुध्ने, बिरुवाको हेरचाह गर्ने, रोगकिराको पहिचान गर्ने र बजारको मागअनुसार उत्पादन गर्ने व्यावहारिक ज्ञान पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
यसको अर्थ औपचारिक शिक्षा आवश्यक छैन भन्ने होइन। बरु, औपचारिक ज्ञान र किसानको अनुभवलाई एकअर्काको पूरक बनाउन सके कृषि क्षेत्र अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
लोप्चनजस्ता किसानको अनुभवलाई कृषि प्राविधिकको ज्ञानसँग जोड्न सकिए उत्पादन वृद्धि, रोगकिरा नियन्त्रण र लागत व्यवस्थापनमा थप सहयोग पुग्न सक्छ।
उनको जीवनले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ-मानिसको क्षमता उसको शैक्षिक योग्यताले मात्रै निर्धारण गर्दैन। अवसरको पहिचान, निरन्तर श्रम र सिकिरहने इच्छाले पनि जीवनको दिशा बदल्न सक्छ।
कृषिमा सम्भावना खोज्ने युवाका लागि सन्देश
आज गाउँका धेरै युवा रोजगारीको खोजीमा सहर तथा विदेशतर्फ जाने गरेका छन्। गाउँमा उपलब्ध जमिन, श्रम र प्राकृतिक स्रोतलाई कसरी आम्दानीको माध्यम बनाउने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
अम्बर लोप्चनको कृषि अभ्यासले गाउँमै बसेर उत्पादनमूलक काम गर्न सकिने सम्भावना देखाउँछ। कागती खेतीबाट पहिलो वर्षमै साढे दुई लाख रुपैयाँभन्दा बढीको बिक्री, अकबरे खुर्सानीबाट वार्षिक तीन लाख हाराहारी कारोबार र मौरीपालनमा संलग्नता-यी उनका कृषि कर्मका उल्लेखनीय पक्ष हुन्।
तर, कृषिलाई आकर्षक पेसा बनाउन किसानको व्यक्तिगत मेहनत मात्रै पर्याप्त हुँदैन। सुलभ कृषि ऋण, प्राविधिक परामर्श, गुणस्तरीय बिरुवा, सिँचाइ, बाली बिमा, भण्डारण सुविधा र बजारको सुनिश्चितता पनि आवश्यक हुन्छ।
स्थानीय सरकारले किसानको उत्पादन क्षमता पहिचान गरी प्राविधिक तालिम, बजार व्यवस्थापन र उत्पादनमा आधारित सहयोग उपलब्ध गराउन सके लोप्चनजस्ता किसानले अझ व्यवस्थित रूपमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न सक्छन्।
माटोमा भविष्य खोज्ने किसान
अम्बर लोप्चनको कथा कुनै ठूलो उद्योग स्थापना गरेको वा रातारात धनी बनेको कथा होइन। यो आफ्नै ठाउँमा उपलब्ध स्रोतसाधनको उपयोग गर्दै कृषि पेसामा सम्भावना खोजिरहेको एक सामान्य किसानको कथा हो।
उनको यात्रामा कागतीका बोट छन्, अकबरे खुर्सानीको उत्पादन छ, मौरीपालनप्रतिको लगाव छ र जिरी बजारसँग जोडिएको व्यावसायिक अभ्यास छ। औपचारिक शिक्षा सीमित भए पनि उनले आफ्नो श्रमलाई उत्पादनसँग र उत्पादनलाई आम्दानीसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
कृषि पेसामा चुनौती नभएका होइनन्। उत्पादन लागत, मौसमको अनिश्चितता, बजार मूल्य र रोगकिराको जोखिमसँग किसानले निरन्तर जुध्नुपर्छ। तर, यिनै चुनौतीबीच सम्भावना खोज्ने किसानले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई जीवित राखेका हुन्छन्।
दोलखाको जिरी–८ का अम्बर लोप्चन त्यस्तै एक किसान हुन्, जसले माटोसँग जोडिएको आफ्नो श्रमबाट आम्दानीको बाटो बनाइरहेका छन्।
उनको जीवनकथाको सार यही हो-माटो बाँझो राखेर अवसर खोज्नुभन्दा माटोमै सम्भावना खोज्न सकियो भने गाउँ पनि कर्मभूमि बन्न सक्छ।
