भदौ १ अर्थात् तामाङ प्रसारण दिवस। तामाङ समुदायका लागि यो केवल एउटा स्मरणको दिन होइन, मातृभाषा, पहिचान र सञ्चार अधिकारका लागि भएको लामो यात्राको महत्वपूर्ण कोशेढुंगा हो। तीन दशक अघि रेडियो नेपालबाट पाँच मिनेटको समाचारबाट सुरु भएको तामाङ भाषाको प्रसारण यात्रा अहिले एफएम, टेलिभिजन, अनलाइन, युट्युब र सामाजिक सञ्जाल हुँदै डिजिटल संसारसम्म पुगेको छ। तर यो यात्राले एउटा नयाँ प्रश्न पनि उठाएको छ-पाँच मिनेटको त्यो आवाज आज कति फराकिलो भएको छ?
पाँच मिनेटबाट सुरु भएको इतिहास
वि.सं. २०५१ भदौ १ गते। नेपालमा तामाङ भाषाले औपचारिक प्रसारण माध्यममा पहिलोपटक प्रवेश गरेको ऐतिहासिक दिन। त्यस दिन सरकारी सञ्चार माध्यम रेडियो नेपालबाट पहिलोपटक तामाङ भाषामा समाचार प्रसारण भयो। अपराह्न करिब ४ बजेपछि प्रसारित उक्त समाचार करिब पाँच मिनेटको थियो।
त्यस ऐतिहासिक समाचारको उत्पादन तथा प्रसारणमा रमिता तामाङ, अमृत योञ्जन तामाङ र ध्यानबहादुर मोक्तानलगायतको भूमिका रहेको थियो।
त्यतिबेला तामाङ भाषा समुदायको घर, गाउँ, चाडपर्व, गीत-संगीत र मौखिक परम्परामा बलियो थियो। तर राज्यको औपचारिक सञ्चार माध्यममा यसको उपस्थिति नगण्य थियो। त्यसैले रेडियो नेपालबाट तामाङ भाषामा समाचार सुरु हुनु एउटा कार्यक्रम थपिनु मात्र थिएन, राज्यको सञ्चार क्षेत्रमा तामाङ भाषाको औपचारिक प्रवेश थियो।
त्यसैले भदौ १
२०५१ भदौ १ गते तामाङ भाषामा पहिलोपटक रेडियो समाचार प्रसारण भएको दिनको स्मरणमा तामाङ सञ्चारकर्मीहरूले भदौ १ लाई ‘तामाङ प्रसारण दिवस’ का रूपमा मनाउन थाले।
समयसँगै यो दिन तामाङ पत्रकार तथा सञ्चारकर्मीको साझा उत्सव र मातृभाषामा सञ्चारको अधिकारका लागि आवाज उठाउने अवसरका रूपमा स्थापित हुँदै गयो।
तामाङ सञ्चार समूहबाट विकसित हुँदै आएको संस्था अहिले तामाङ पत्रकार संघका रूपमा सक्रिय छ। संघले मातृभाषामा पत्रकारिताको विकास, तामाङ समुदायका सवाललाई सञ्चारमाध्यममा स्थापित गर्ने तथा सञ्चारकर्मीको व्यावसायिक क्षमता अभिवृद्धिमा काम गर्दै आएको छ।
पाँच मिनेटदेखि साप्ताहिक कार्यक्रमसम्म
तामाङ भाषामा समाचार प्रसारणको सुरुवातपछि रेडियोमा मातृभाषाको सामग्री विस्तार हुँदै गयो। भाषा आयोगसँग सम्बन्धित अध्ययनअनुसार वि.सं. २०५४ देखि रेडियो नेपालमा तामाङ भाषाको साप्ताहिक कार्यक्रम ‘स्याल्गार’ समेत सुरु भएको थियो।
यसले तामाङ भाषालाई समाचार वाचनमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक, सांस्कृतिक र भाषिक विषयमा सार्वजनिक संवादको माध्यम बनाउने बाटो खोल्यो।
त्यसपछि नेपालमा एफएम रेडियोको विस्तारसँगै तामाङ भाषामा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने अवसर पनि बढ्यो। विभिन्न एफएम तथा सञ्चारमाध्यमले तामाङ भाषा, संस्कृति, गीत-संगीत, शिक्षा, समाज र समसामयिक विषयलाई स्थान दिन थाले।
यससँगै तामाङ पत्रकारिताको दायरा पनि फराकिलो हुँदै गयो।
तामाङ मिडिया अवार्डको आयाम
तामाङ प्रसारण दिवस सञ्चार क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने व्यक्तित्वलाई सम्मान गर्ने अवसरसमेत बन्दै आएको छ।
तामाङ भाषा, संस्कृति, पहिचान र सञ्चार क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने पत्रकार तथा सञ्चारकर्मीलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले ‘तामाङ मिडिया अवार्ड’ प्रदान गर्ने परम्परा विकास भएको छ।
वि.सं. २०७६ मा आयोजित रजत जयन्ती समारोहमा रेडियो नेपाल, रेडियो सगरमाथा र मेट्रो एफएमलाई तामाङ भाषा संरक्षण तथा तामाङ भाषामा सूचना प्रवाहमा योगदान पुर्याएको भन्दै सम्मान गरिएको थियो।
यसले तामाङ भाषाको प्रसारण यात्रामा व्यक्तिको मात्र होइन, संस्थागत योगदानको पनि महत्व देखाउँछ।
रेडियोको तरंगबाट डिजिटल स्क्रिनसम्म
तामाङ प्रसारणको भूगोल अहिले रेडियोको तरंगमा मात्र सीमित छैन।
टेलिभिजन, अनलाइन सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल, युट्युब र अन्य डिजिटल प्लेटफर्ममा तामाङ भाषाको प्रयोग बढिरहेको छ। रेडियो नेपालले समेत अहिले तामाङसहित विभिन्न भाषामा समाचार बुलेटिन प्रसारण गर्दै आएको छ।
तर डिजिटल विस्तारसँगै चुनौती पनि थपिएका छन्।
तामाङ भाषा डिजिटल सामग्री, अनुवाद प्रविधि, भाषा प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताका क्षेत्रमा पर्याप्त स्रोतसहित उपस्थित हुन अझै धेरै काम आवश्यक छ। सन् २०२६ मा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानले पनि तामाङलाई डिजिटल रूपमा कम स्रोत उपलब्ध भाषामध्ये एकका रूपमा उल्लेख गर्दै नेपाली–तामाङ समानान्तर भाषिक सामग्री विकासको आवश्यकता औंल्याएको छ। अर्थात् रेडियोमा आवाज सुनिनु र डिजिटल संसारमा भाषा बलियो हुनु एउटै कुरा होइन।
भाषा बाँच्न घरमा बोलिनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, प्रशासन, प्रविधि र डिजिटल संसारमा पनि भाषाको प्रयोग विस्तार हुनुपर्छ। त्यसका लागि सामग्री उत्पादन, दक्ष जनशक्ति, डिजिटल अभिलेखीकरण, अनुवाद प्रविधि र भाषा प्रविधिमा लगानी आवश्यक छ।
त्यसैले तामाङ प्रसारण दिवस विगत सम्झने अवसर मात्र होइन, भविष्यको सञ्चार नीति र मातृभाषाको अधिकारबारे बहस गर्ने दिन पनि हो।
वि.सं. २०५१ भदौ १ गते रेडियो नेपालबाट सुनिएको पाँच मिनेटको त्यो आवाज आज डिजिटल संसारमा अझ ठूलो सम्भावनाको प्रतीक बनेको छ।
