तामाङ समुदायको सांस्कृतिक स्मृतिमा केही नाम यस्ता छन्, जसलाई केवल व्यक्ति भनेर सम्झन सकिँदैन । उनीहरू एउटा समयका प्रतिनिधि हुन् । एउटा पुस्ताले बोकेर ल्याएको मौखिक परम्परा, गीत, संस्कार र जीवनदर्शनलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउने सेतु हुन् । झ्याम्याङ लामा त्यस्तै एउटा नाम हो ।
झ्याम्याङ लामाको चर्चा गर्दा तामाङ सेलो, डम्फु, ताम्बा परम्परा र मौलिक संस्कृतिको चर्चा सँगसँगै आउँछ । उनी तामाङ भाषा, साहित्य, संगीत र संस्कृतिका साधक मात्र थिएनन्, आफ्नो समुदायको सांस्कृतिक जीवनलाई अभिलेखित र सार्वजनिक गर्ने अग्रणी व्यक्तित्वसमेत थिए । २०१९ मा उनको शतवार्षिकीका अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा वक्ताहरूले उनलाई तामाङ बौद्ध संस्कृति, बोन साहित्य तथा संस्कृतिका जानकारका रूपमा स्मरण गरेका थिए ।
काभ्रेको दाप्चामा वि.सं. १९७६ मा जन्मिएका झ्याम्याङ लामा अर्थात् पेङ दोर्जेको जीवन तामाङ मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र प्रसारसँग गाँसिएको देखिन्छ । उनको परिचय कुनै औपचारिक संस्थाको पद वा उपाधिले बनेको होइन । गाउँघरमा पुस्तौँदेखि गाइँदै र सुनाइँदै आएका गीत, कथा, संस्कार र परम्परालाई उनले आफ्नै जीवनको कर्म बनाएका थिए ।
रेडियोमा पुगेको तामाङ सेलो
आज तामाङ सेलो नेपाली संगीतको लोकप्रिय धारमध्ये एक छ । तर कुनै समय यो तामाङ बस्ती र समुदायको सांस्कृतिक घेराभित्र सीमित थियो । त्यसलाई बस्तीको चौघेराबाट बाहिर ल्याएर सार्वजनिक सञ्चारमाध्यमसम्म पुर्याउने अग्रणीमध्ये झ्याम्याङ लामा थिए ।
कान्तिपुरमा प्रकाशित एक संस्मरणात्मक सामग्रीअनुसार उनले विसं २०१३ तिरै रेडियो नेपालमा तामाङ सेलो गाएका थिए । त्यस अर्थमा रेडियोको माध्यमबाट तामाङ सेलो प्रस्तुत गर्ने नयाँ समयका आरम्भिक साधकमध्ये उनी पर्छन् ।
उनको काम गीत गाउनुमा मात्र सीमित थिएन । विसं २०२२ मा उनले ‘तामाङ डम्फाला काइतेन व्हाई’ प्रकाशित गरे । त्यसपछि विसं २०३८ मा ‘रुइछेन च्याप्के ताम्बा काइतेन’ गीति पुस्तक प्रकाशन गरे । उनले दुई दर्जनभन्दा बढी तामाङ रैथाने गीतसमेत संकलन गरेका थिए ।
यो कामको महत्त्व आज झन् बढी बुझिन्छ । किनभने मौखिक परम्परामा बाँचेका गीत, कथा र संस्कार समयसँगै हराउने जोखिममा हुन्छन् । झ्याम्याङले ती सामग्रीलाई गीत, पुस्तक र सार्वजनिक प्रस्तुतिमार्फत पुस्तान्तरणको बाटो खोले ।
गीतभित्रको संस्कृति
तामाङ सेलो केवल मनोरञ्जन होइन । त्यसमा समुदायको श्रम, प्रेम, पीडा, प्रकृति, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनदर्शनको आवाज मिसिएको हुन्छ । डम्फुको तालसँगै आउने शब्दहरूले एउटा समुदायको सामूहिक स्मृति बोकेका हुन्छन् ।
त्यसैले झ्याम्याङ लामालाई केवल ‘सेलो गायक’ भनेर सीमित गर्नु उनको योगदानलाई साँघुरो बनाउनु हो । उनी तामाङ सांस्कृतिक चेतनाका व्याख्याता र संकलक पनि थिए ।
तामाङ समुदायमा प्रचलित सेलोलाई बाहिरी संसारसम्म पुर्याउने विभिन्न साधकको चर्चा गर्दा झ्याम्याङ लामाको नाम अग्रपंक्तिमा आउने गरेको छ । उनको योगदानकै कारण सेलो क्रमशः तामाङ समुदायको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिबाट नेपाली संगीतको फराकिलो क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने यात्रामा अघि बढ्यो ।
आज नेपाली सुगम संगीतदेखि पप र अन्य विधासम्म सेलोको प्रभाव देखिन्छ । तर यसको जरा कहाँ छ भनेर खोज्दा डम्फुको तालमा आफ्नो समुदायको कथा सुनाउँदै हिँड्ने त्यस्ता प्रारम्भिक साधकसम्म पुग्नुपर्छ । झ्याम्याङ लामा त्यस यात्राका महत्त्वपूर्ण अध्याय हुन् ।
ताम्बा ज्ञानका पर्याय
तामाङ समाजको सांस्कृतिक संरचनामा ताम्बाको स्थान विशिष्ट छ । जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, पुर्खाको स्मृति, सामाजिक इतिहास र सांस्कृतिक आख्यान मौखिक रूपमा पुस्तान्तरण गर्ने परम्परामा ताम्बाहरूको भूमिका रहँदै आएको छ ।
झ्याम्याङ लामा यही ज्ञानपरम्पराका जानकार थिए । त्यसैले उनको स्मरणमा आयोजित कार्यक्रमहरूमा उनलाई तामाङ संस्कार, संस्कृति, ताम्बा ज्ञान र साहित्यका व्यक्तित्वका रूपमा सम्झिने गरिएको छ । २०१९ मा उनको १००औँ जन्मजयन्तीका अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा समेत सहभागीहरूले तामाङ साहित्य र संस्कृतिको समृद्धिमा उनको योगदानको चर्चा गरेका थिए ।
उनको जीवनले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि छाडेको छ-मौखिक रूपमा बाँचेका समुदायका इतिहास कसरी सुरक्षित गर्ने ?
झ्याम्याङको बाटो हेर्दा यसको एउटा उत्तर भेटिन्छ । गीत संकलन गर्ने, पुस्तक निकाल्ने, रेडियोमा पुर्याउने र सार्वजनिक विमर्शको हिस्सा बनाउने । उनले आफ्ना समयका सीमित साधनबीच यही काम गरे ।
स्मृतिमा झ्याम्याङ
झ्याम्याङ लामाको निधनपछि उनको योगदान बिर्सिएको छैन । बरु समयसँगै उनको कामको महत्त्व थपिँदै गएको छ । उनको सम्झनामा कविता प्रतियोगितादेखि साहित्यिक र सांस्कृतिक कार्यक्रमसम्म आयोजना हुँदै आएका छन् । १००औँ जन्मजयन्तीका अवसरमा तामाङ घेदुङ, झ्याम्याङ लामा स्मृति प्रतिष्ठान र नाङ्साल क्लब नेपालले संयुक्त रूपमा कविता प्रतियोगिता आयोजना गरेका थिए । त्यस कार्यक्रममा १९ जना कवि तथा सर्जकले झ्याम्याङको योगदान र तामाङ संस्कृतिसम्बन्धी कविता प्रस्तुत गरेका थिए ।
यस वर्ष उनको १०७औँ स्मृति दिवस मनाइँदै गर्दा झ्याम्याङलाई सम्झनुको अर्थ एउटा दिवंगत स्रष्टालाई श्रद्धाञ्जली दिनुमा मात्र सीमित हुँदैन । यो आफ्नै सांस्कृतिक जरातर्फ फर्केर हेर्ने अवसर पनि हो ।
किनकि संस्कृति केवल संग्रहालयमा राखिने वस्तु होइन । त्यो बोलिन्छ, गाइन्छ, नाचिन्छ र पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुन्छ । कुनै पुस्ताले त्यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी लिएन भने मौखिक इतिहाससँगै धेरै कुरा हराएर जान्छन् ।
झ्याम्याङ लामाले आफ्नो समयको तामाङ समाजबाट उठेका आवाजलाई गीत र पुस्तकमा बाँधे । डम्फुको ताललाई रेडियोसम्म पुर्याए । रैथाने गीतलाई संकलन गरे । तामाङ सांस्कृतिक परम्परालाई आफ्नो समुदायभित्र मात्र होइन, फराकिलो नेपाली समाजसम्म सुनाउने बाटो बनाए ।
आज उनको स्मृति दिवसमा बज्ने डम्फुको ताल त्यसैले एउटा व्यक्तिको सम्झना मात्रै होइन । त्यो हराउँदै जान सक्ने एउटा सांस्कृतिक स्मृतिलाई फेरि सुन्ने अवसर हो ।
झ्याम्याङ लामा बिते । तर उनले जोगाएर गएको गीतको लय, डम्फुको ताल र तामाङ समाजको मौखिक स्मृति अझै जीवित छ । त्यसैले उनको इतिहास अन्त्य भएको कथा होइन-एउटा संस्कृतिले आफूलाई आफैंभित्र खोजिरहने निरन्तर यात्राको कथा हो।
