महिला आस्था र समर्पणको प्रतीक : छठ पर्व

काठमाडौं । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर सुरु हुने र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर सम्पन्न हुने छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, आस्था, विश्वास, प्रकृतिप्रेम, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकताको अनुपम प्रतीक पनि हो। प्रकृतिका प्रत्यक्ष देवता सूर्य र जीवनदायिनी जलको पूजा गर्दै मनाइने यो पर्वले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।

कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चार दिन मनाइने छठ पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर नियम, संयम र निष्ठाका साथ पूजा आराधना गर्छन्। विशेषगरी तराई–मधेस क्षेत्रमा श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइने यो पर्व पछिल्लो समय काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा समेत विस्तार हुँदै गएको छ।

छठ पर्वको पहिलो दिनलाई ‘नहाय–खाय’ भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरूले नदी, पोखरी तथा जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्छन्। दोस्रो दिन ‘खरना’ मनाइन्छ। दिनभरि निर्जल उपवास बसेका व्रतालुहरूले साँझ छठी माताको पूजा गरी खीर, रोटी तथा अन्य प्रसाद ग्रहण गर्छन्। त्यसपछि सुरु हुने कठोर निर्जल व्रतले पर्वप्रतिको समर्पण र आस्थालाई झल्काउँछ।

पर्वको तेस्रो दिन छठको मुख्य आकर्षण हो। यस दिन व्रतालुहरू पूजा सामग्रीले सजाइएका बाँसका डाला, सुप तथा टोकरी बोकेर नदी, तलाउ र जलाशयका किनार पुग्छन्। केराको घरी, नरिवल, उखु, स्याउ, सुन्तला, अदुवा, बेसारको बोट, ठेकुवा, भुसुवा लगायतका प्रसादले घाटहरू सजाइन्छन्। अस्ताउँदो सूर्यलाई जलमा उभिएर अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। सूर्यास्तको त्यो दृश्यमा देखिने दीपको उज्यालो, भक्तिभावले गुञ्जिने छठका गीत र नदी किनारको उत्साहले वातावरणलाई भक्तिमय बनाउँछ।

चौथो दिन बिहानै व्रतालुहरू पुनः घाटमा पुग्छन्। उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्व विधिवत् सम्पन्न हुन्छ। त्यसपछि व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी व्रत समापन गर्छन्। अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ पूजा गरिनुले छठ पर्वको दार्शनिक महत्त्वलाई समेत प्रकट गर्छ। जीवनमा उदय र अस्त, सुख र दुःख तथा सफलता र संघर्ष सबैको आफ्नै महत्त्व हुन्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।

प्रकृतिप्रतिको सम्मान र संरक्षणको सन्देश

छठ पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष प्रकृतिप्रतिको सम्मान हो। सूर्यबिना पृथ्वीमा जीवन सम्भव छैन भने पानीबिना मानव अस्तित्वको कल्पना गर्न सकिँदैन। त्यसैले यस पर्वमा सूर्यसँगै नदी, पोखरी र जलाशयको पनि पूजा गरिन्छ।

धार्मिक आस्थासँगै यसले जलस्रोतको संरक्षण, सरसफाइ र वातावरणीय स्वच्छताको महत्त्वसमेत सम्झाउँछ। छठ मनाउनुअघि घाट तथा जलाशयको सरसफाइ गर्ने परम्पराले सामूहिक श्रम र वातावरण संरक्षणको अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्छ। तर पर्वका नाममा प्लास्टिक र अन्य फोहोर जलाशयमा फाल्ने प्रवृत्तिलाई भने निरुत्साहित गर्न आवश्यक छ।

सामाजिक सद्भाव र एकताको पर्व

छठ पर्व जात, वर्ग, भाषा र समुदायको सीमाभन्दा माथि उठेर सामाजिक एकताको सन्देश दिने पर्वका रूपमा पनि स्थापित छ। यस पर्वमा धनी–गरिब सबैले समान रूपमा सूर्यको पूजा गर्छन्। घाटमा सबै एकै ठाउँमा उभिएर अर्घ्य दिने परम्पराले सामाजिक समानताको भावना बलियो बनाउँछ।

विशेषगरी छठका अवसरमा परिवारका सदस्य, आफन्त, छिमेकी र समुदायका मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। घाट निर्माण, सरसफाइ, सजावट तथा व्यवस्थापनमा स्थानीयवासीको सामूहिक सहभागिता रहन्छ। यसले आपसी सहयोग, सद्भाव र भाइचारालाई थप मजबुत बनाउँछ।

काठमाडौं उपत्यकामा बसोबास गर्ने तराई–मधेसका समुदायले छठ पर्वलाई आफ्नो पहिचान, परम्परा र संस्कृतिसँग जोडेर मनाउँदै आएका छन्। उनीहरूको सहभागिताले राजधानीको बहुसांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध बनाएको छ।

महिला आस्था र समर्पणको प्रतीक

छठ पर्वमा महिलाहरूको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको दीर्घायु र स्वस्थ जीवनको कामना गर्दै महिलाहरूले कठोर व्रत बस्ने परम्परा छ। यद्यपि पुरुषहरूले पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ व्रत गर्ने र पूजा व्यवस्थापनमा सहभागी हुने गरेका छन्।

घण्टौँसम्म पानीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिने व्रतालुहरूको धैर्य, अनुशासन र समर्पणले यस पर्वको आध्यात्मिक पक्षलाई जीवन्त बनाउँछ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्परा आज पनि नयाँ पुस्ताले आत्मसात् गरिरहेको छ।

लोकसंस्कृति र मौलिकताको संरक्षण

छठ पर्वसँगै जोडिएका लोकगीत, परम्परागत पोसाक, बाँसका सामग्री र मौलिक परिकारले तराई–मधेसको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेका छन्। छठका अवसरमा गाइने मैथिली, भोजपुरी तथा अन्य स्थानीय भाषाका गीतहरूले आमा, परिवार, प्रकृति र सूर्यप्रतिको श्रद्धा अभिव्यक्त गर्छन्।

ठेकुवा, भुसुवा, खीर तथा मौसमी फलफूलजस्ता प्रसादले यस पर्वको मौलिकता झल्काउँछन्। बाँसबाट बनेका डाला र सुपको प्रयोगले परम्परागत सीप र स्थानीय उत्पादनको महत्त्वलाई समेत उजागर गर्छ।

आधुनिकताको प्रभावसँगै कतिपय मौलिक परम्परा हराउँदै गइरहेका बेला छठ पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानसँग जोड्ने काम गरिरहेको छ।

 आस्थासँगै जीवन र प्रकृतिको उत्सव

छठ पर्व सूर्यको उपासना गर्ने धार्मिक परम्परा मात्र होइन, मानव जीवन, प्रकृति, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको उत्सव पनि हो। यसले मानिसलाई अनुशासन, धैर्य, त्याग, स्वच्छता, सहकार्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मान सिकाउँछ।

अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर उदाउँदो सूर्यको प्रतीक्षा गर्ने यो पर्वले निराशापछि आशा, अन्धकारपछि उज्यालो र संघर्षपछि सफलताको सन्देश दिन्छ। यही जीवनदर्शन नै छठ पर्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो।

आस्थाको दीप बाल्दै, जलाशयको किनारमा उभिएर सूर्यलाई नमन गर्ने लाखौँ श्रद्धालुको सामूहिक विश्वासले छठलाई एउटा धार्मिक पर्वभन्दा माथि उठाएर नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेको छ। त्यसैले छठ पर्वको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु एउटा समुदायको परम्परा जोगाउनु मात्र होइन, नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानलाई सम्मान र समृद्ध बनाउनु पनि हो।