तामाङ समाजको भाषा, संस्कृति र भावनालाई स्वरमा बोक्दै गायक तथा संगीतकार कान्छा रिदम तामाङ आफ्नै मौलिक सांगीतिक बाटो बनाउँदैछन्
पहाडका गाउँमा गीत केवल मनोरञ्जन हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो दुःख बिसाउने चौतारी हुन्छ, कहिले प्रेम सुनाउने माध्यम, कहिले चाडपर्वको उमंग। अझ समुदायको भाषा, संस्कार र स्मृतिसँग जोडिएको गीत त पुस्तादेखि पुस्तासम्म पुग्ने एउटा सांस्कृतिक दस्तावेज पनि बन्न सक्छ।
काभ्रेको रोशी गाउँपालिका–३, थाक्लेको परिवेशबाट सांगीतिक यात्रामा अघि बढेका कान्छा रिदम तामाङ (कान्छा मान तामाङ) का लागि संगीत यस्तै अनुभूतिको संसार हो। गायकका रूपमा परिचित उनी अहिले संगीत सिर्जनातर्फ पनि आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरिरहेका छन्। उनको आवाजमा प्रेम छ, पीडा छ, उत्सव छ र आफ्नै समुदायको जीवनसँग जोडिएको एउटा सांस्कृतिक स्मृति पनि छ।
सन् १९९० जुन २५ मा थाक्लेमा जन्मिएका कान्छाले बाल्यकालमै संगीतसँग नजिकिने अवसर पाए। गाउँको वातावरण, तामाङ समुदायका मौलिक भाका, सांस्कृतिक गतिविधि र गीत–संगीतप्रतिको आकर्षणले उनको रुचिलाई विस्तारै गहिरो बनाउँदै लग्यो।
संगीतमा रुचि हुनु र त्यसलाई जीवनको बाटो बनाउनु एउटै कुरा होइन। रुचिलाई साधनामा बदल्न निरन्तरता चाहिन्छ। कान्छाको जीवनमा पनि त्यो यात्रा सहज र एकै रेखामा अघि बढेन।
पढाइबाट संगीतको यात्रातिर
कान्छाले वि.सं. २०६५ मा श्री मंगल जन उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट एसएलसी पूरा गरे। त्यसको अर्को वर्ष उनी संगीत अध्ययनका लागि ललितकला क्याम्पस पुगे। औपचारिक संगीत शिक्षाको त्यो यात्रा लामो समय टिकेन। तर त्यहाँको छोटो अनुभवले उनको संगीतप्रतिको रुचिलाई कमजोर बनाएन, बरु थप अभ्यास र प्रशिक्षणतर्फ उन्मुख गरायो।
त्यसपछि उनले श्रीकृष्ण गुरुकुल पाठशालामा स्वर प्रशिक्षण लिए। पहिलो वर्षको स्वर परीक्षामा प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण भए। दोस्रो वर्षको प्रशिक्षणसमेत करिब पाँच महिना अघि बढाए।
संगीत सिक्ने यो क्रम उनको जीवनमा एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो। स्वरलाई केवल सुन्दर बनाउनु र त्यसलाई भावसहित प्रस्तुत गर्नुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। गुरुकुलको प्रशिक्षणले उनको स्वर–साधनालाई अनुशासन र अभ्याससँग जोड्ने अवसर दियो।
त्यसपछि केही समय उनी विदेशतिर गए। जीवनका प्राथमिकता र परिस्थितिले उनलाई केही समय संगीतबाट टाढा राखे पनि संगीतसँगको सम्बन्ध भने टुटेन। स्वदेश फर्किएपछि उनी फेरि आफ्नो पुरानै बाटोतर्फ फर्किए-गीत, स्वर र संगीत सिर्जनाको बाटो।
गीतमा भेटिन्छ गाउँ
कान्छा रिदमका गीतहरूलाई नियाल्दा उनको सिर्जनाको एउटा साझा विशेषता देखिन्छ-आफ्नो समाज र परिवेशसँगको निकटता।
तामाङ समुदायको प्रेम, चाडपर्व, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक अनुभूति र बदलिँदो जीवनशैली उनका गीतका विषय बनेका छन्। उनले गाएका गीतमा आधुनिक संगीतको प्रस्तुति भेटिए पनि त्यसको भावभूमि आफ्नै माटोसँग जोडिएको देखिन्छ।
‘ए नोन हिन्ना ’ उनको सांगीतिक यात्राको उल्लेखनीय गीत हो। विशाल काल्तानको शब्द रहेको गीतमा कान्छा रिदम तामाङ र जितु लोप्चानको संगीत छ। प्रेमको भावलाई तामाङ सांगीतिक स्वादमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास यस गीतमा देखिन्छ।
‘खालाङ निसे ह्याङ्गी दारेम’ मा उनले निर्मला घिसिङसँग सहकार्य गरेका छन्। प्रशान्त तामाङ वाइबाको शब्द र बुद्ध स्याङ्बाको संगीत रहेको उक्त गीतले उनको गायन यात्राको अर्को आयाम प्रस्तुत गर्छ।
गीतको संसारमा उनी प्रेममै सीमित छैनन्। ‘ल्होछार’ मार्फत तामाङ समुदायको सांस्कृतिक उत्सवलाई गीतमा उतारेका छन्। फूलकुमार बोम्जनको शब्द र चन्द्रकुमार दोङको संगीत रहेको उक्त गीत चाडपर्वको उल्लाससँग जोडिन्छ।
‘केवा’ मा सामाजिक सन्देशको पक्ष देखिन्छ। यसले उनको सांगीतिक रुचि केवल प्रेमगीत वा मनोरञ्जनमा सीमित छैन भन्ने देखाउँछ।
युवाको धुनदेखि आमाको भावनासम्म
कान्छाको गायन यात्रामा विषयको विविधता पनि उल्लेखनीय छ।
‘उमेर १६,१७ को कान्छी’ मा उनले पारु दोङसँग सहकार्य गरेका छन्। कुमार बोम्जनको शब्द र विशाल काल्तानको संगीत रहेको उक्त गीत युवापुस्ताको भावना र प्रेमको हल्का–रमाइलो पक्षसँग जोडिएको छ।
तर त्यही कलाकार ‘आमा’ जस्तो भावनात्मक गीतमा पुग्दा स्वरको अर्को आयाम प्रस्तुत गर्छन्। इन्दिरा गोलेसँगको सहकार्य रहेको यस गीतमा कुमार बोम्जनको शब्द र शुभ तामाङको संगीत छ। आमाप्रतिको प्रेम र सम्मानलाई गीतको केन्द्रमा राखिएको छ।
एकातिर किशोरावस्थाको चञ्चल भाव बोकेको गीत, अर्कोतिर आमाप्रतिको गहिरो संवेदना-यी दुई फरक भावनालाई स्वरमा उतार्नु गायकका लागि अलग किसिमको अभ्यास हो। कान्छाको सांगीतिक सूचीमा यस्ता विविध गीतले उनको गायन क्षमतालाई फराकिलो बनाएका छन्।
त्यस्तै ‘गोङ्मो’ मा कुमार बोम्जनको शब्द र विशाल काल्तानको संगीत छ। सांस्कृतिक भावसँग जोडिएको यस गीतले पनि उनको सिर्जनात्मक यात्राको अर्को पाटो देखाउँछ।
समयसँगै संगीत सुन्ने माध्यम फेरिएको छ। रेडियो र क्यासेटको पुस्ताबाट डिजिटल प्लेटफर्मको पुस्तामा आइपुग्दा गीतको प्रस्तुति, प्रचार र श्रोतासँगको सम्बन्ध पनि बदलिएको छ। कान्छाको ‘टिकटक लाइभ’ जस्तो गीतले यही बदलिँदो सांगीतिक परिवेशसँग उनको सम्बन्ध देखाउँछ। सुमिना लोसँगको सहकार्य रहेको गीतमा कुमार बोम्जनको शब्द र विश्वो दोङको संगीत छ।
गायकबाट संगीतकार बन्ने बाटो
गायनले चिनिएका कान्छा अब संगीत सिर्जनातर्फ पनि आफ्नो दायरा बढाउँदैछन्।
उनको ‘मैतीदा ख्लासी’ यस यात्राको एउटा महत्वपूर्ण काम हो। कुमार बोम्जनको शब्दमा स्वयं कान्छाले संगीत दिएका छन्। गीतमा विशाल काल्तान, जितु लोप्चान र कान्छा रिदम तामाङको स्वर छ।
गायकले अरूले बनाएको धुनमा स्वर दिन्छ। संगीतकारले भने शब्दभित्रको भाव, कथ्य र लयलाई बुझेर त्यसलाई धुनमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। यी दुई भूमिकाबीचको अन्तरलाई बुझ्दै कान्छा संगीत सिर्जनातर्फ अघि बढिरहेका छन्।
यसले उनको सांगीतिक यात्रालाई अर्को सम्भावनातर्फ लैजान्छ। अब उनी केवल गीत गाउने कलाकार मात्र होइन, गीतको भावलाई धुनमा परिभाषित गर्ने सर्जक बन्ने प्रयासमा छन्।
मौलिकता कि आधुनिकता ?
तामाङ संगीतको आफ्नै सांस्कृतिक इतिहास छ। डम्फु, सेलो, माया–प्रेमका भाका, जीवनका दुःखसुख र सामाजिक कथाहरू यस संगीत परम्पराका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर आजको पुस्ताको संगीत सुन्ने तरिका बदलिएको छ।
मोबाइलको स्क्रिनमा केही सेकेन्डमै गीत सुन्ने र मन परे सामाजिक सञ्जालमा फैलाउने पुस्तासँग संगीतको सम्बन्ध फरक छ।
यस्तो अवस्थामा कलाकारसामु दुईवटा चुनौती देखिन्छ- मौलीकता जोगाउने कि बजारको मागअनुसार बदलिने?
कान्छाको सिर्जनायात्रामा यी दुईबीच सन्तुलन खोज्ने प्रयास देखिन्छ। ‘ल्होछार’जस्ता गीतले सांस्कृतिक जरा सम्झाउँछन् भने ‘टिकटक लाइभ’जस्ता सिर्जनाले समकालीन डिजिटल संस्कृतिसँग संवाद गर्छन्।
यस अर्थमा उनका लागि आधुनिक हुनु भनेको आफ्नो सांस्कृतिक आधार छोड्नु होइन। बरु त्यही आधारमा उभिएर नयाँ पुस्तासम्म पुग्ने माध्यम खोज्नु हो।
थाक्ले देखि सांगीतिक वृत्तसम्म
कान्छाको कथा कुनै ठूलो सांगीतिक केन्द्रबाट सुरु भएको कथा होइन। यो एउटा गाउँबाट सुरु भएको कथा हो।
थाक्लेको भौगोलिक परिवेश, गाउँको जीवनशैली र तामाङ समुदायको सांस्कृतिक वातावरण उनको सिर्जनाको पृष्ठभूमि बने। त्यहीँबाट निस्किएको एउटा आवाज आज विभिन्न गीतमा सुनिन थालेको छ।
कलाकारको यात्रा सधैं उपलब्धिको सूचीले मात्र मापन हुँदैन। त्यसमा असफलता, रोकावट, अन्यत्र जानुपर्ने परिस्थिति, पुनः फर्किने साहस र निरन्तर अभ्यास पनि हुन्छ। कान्छाको यात्रामा विदेशको बसाइपछि पुनः संगीतमा फर्किनु पनि एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो।
संगीत छोडेर फर्कन सकिन्छ, तर संगीतप्रतिको लगाव छोड्न कठिन हुन्छ। कान्छाको यात्राले यही अनुभूति दिन्छ।
आफ्नो समुदायको कथा भन्नु
कान्छा रिदमका लागि गीत केवल स्वर र धुनको मिलन होइन। त्यो समाजसँग संवाद गर्ने माध्यम पनि हो।
तामाङ समुदायका गीतमा भाषा मात्र हुँदैन, त्यसमा जीवनशैली हुन्छ। एउटा पुस्ताले भोगेको अनुभव अर्को पुस्तालाई सुनाउने माध्यम हुन्छ। प्रेमगीतमा सम्बन्धको कथा हुन्छ। चाडपर्वको गीतमा सामूहिक उत्सव हुन्छ। आमाको गीतमा परिवारको संवेदना हुन्छ। सामाजिक सन्देशको गीतमा समाजप्रतिको जिम्मेवारीको प्रश्न हुन्छ।
त्यसैले आफ्नै समुदायको सांस्कृतिक धरातलबाट गीत सिर्जना गर्नु एउटा कलाकारको व्यक्तिगत रुचिमात्र नभएर सांस्कृतिक निरन्तरतासँग पनि जोडिन्छ।
कान्छा यही निरन्तरताको एउटा हिस्सा बन्न खोजिरहेका छन्।
