तिहार आउनासाथ बजार पहेँलपुर हुन्छ। घरका ढोका, पसलका सटर, मन्दिर र सार्वजनिक स्थल सयपत्रीका मालाले सजिन्छन्। दाजुभाइको गलामा झुन्डिने माला होस् वा लक्ष्मीपूजाका लागि घर सजाउने फूल, तिहारमा सयपत्रीको माग विशेष हुन्छ। यही मागलाई अवसरका रूपमा लिएर किसानले महिनौं अघि नै खेतमा सयपत्री रोपेका हुन्छन्।
तर यस वर्ष फूल फुल्यो भन्दैमा किसानको मुहारमा उत्तिकै खुसी देखिएन। उत्पादन बढ्यो, बजारमा फूलको आपूर्ति सहज भयो, तर मूल्यमा आएको गिरावटले किसान र व्यापारी दुवैलाई अपेक्षित आम्दानी गर्न कठिन बनायो।
यस वर्षको तिहारमा फूलको कारोबार उत्साहजनक हुने प्रारम्भिक अनुमान थियो। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपालका अनुसार तिहारमा देशभर करिब ५१ लाख ८० हजार फूलका माला खपत हुने र मालाको मात्रै करिब ४८ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने अनुमान गरिएको थियो। त्यसमा सयपत्री मालाको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो थियो। करिब ४५ लाख सयपत्री माला खपत हुने अनुमान गरिएको थियो।
सयपत्रीको औसत थोक मूल्य प्रतिमाला ९० रुपैयाँका दरले हिसाब गर्दा यसको कारोबार मात्रै ४० करोड ५० लाख रुपैयाँ पुग्ने अनुमान थियो।
तर बजारको वास्तविकता अनुमानभन्दा केही फरक देखियो।
उत्पादन बढ्यो, मूल्य घट्यो
सुनसरीको धरान कृषि उपज बजारमा यस वर्ष सयपत्री फूलको मूल्यमा उल्लेख्य गिरावट देखियो। गत वर्ष प्रतिमुठा सय रुपैयाँसम्म बिक्री भएको फूल यस वर्ष ४० देखि ५० रुपैयाँमै झर्न पुग्यो। गत वर्ष दुई सयदेखि दुई सय ५० रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने फूलमाला यस वर्ष करिब सय रुपैयाँमै उपलब्ध हुन थालेको धरान कृषि उपज बजारका व्यवस्थापक लक्ष्मण भट्टराईले बताएका छन्।
उत्पादन बढ्नु र आपूर्ति सहज हुनु उपभोक्ताका लागि राहत भए पनि किसानका लागि भने आम्दानी घट्नुको कारण बन्यो।
धरान–१५ का फूल व्यापारी प्रदीपकुमार चौधरीले किसानबाट प्रतिमुठा ८० रुपैयाँमा किनेको फूल बजारमा ५० रुपैयाँमा बिक्री गर्नुपरेको बताए। तीन वर्षदेखि फूलको व्यापार गर्दै आएका चौधरीका लागि यस वर्षको तिहार अपेक्षाअनुसार हुन सकेन।
ऋण खोजेर पहिलोपटक फूलको व्यापार सुरु गरेका असिम यादवले पनि घाटा बेहोर्नुपरेको बताए। धनकुटाबाट ७० देखि ८० रुपैयाँमा किनेको फूल ४० देखि ५० रुपैयाँमा बिक्री गर्नुपर्दा लगानी उठाउनसमेत कठिन भएको उनको भनाइ छ।
यसले तिहारको फूल व्यापारमा एउटा विडम्बना देखाएको छ—उपभोक्ताले सस्तोमा फूल पाए, तर उत्पादन गर्ने किसान र बजारसम्म ल्याउने व्यापारीले उचित मूल्य पाएनन्।
किसानको मेहनत र मौसमको जोखिम
सयपत्री खेती बाहिरबाट हेर्दा मौसमी व्यवसायजस्तो देखिए पनि यसको तयारी लामो हुन्छ। बीउ छनोट, बेर्ना उत्पादन, रोपाइँ, गोडमेल, सिँचाइ, मलखाद र रोगकीरा नियन्त्रणमा किसानले निरन्तर समय र लगानी गर्नुपर्छ।
तिहारलाई लक्षित गरेर लगाइएको फूल ठीक समयमा फुल्नुपर्छ। धेरै अगाडि फुले बजार नपाउने र ढिलो फुले तिहारको मुख्य माग छुट्ने जोखिम हुन्छ।
यस वर्ष केही क्षेत्रमा मौसमले साथ दिएर उत्पादन बढाएको देखिए पनि कतिपय ठाउँमा वर्षा र हावाहुरीले फूलमा क्षति पुर्याएको थियो। मोरङको कटहरीमा व्यावसायिक खेती गरिरहेका किसान रामकुमार राजवंशीले करिब २.७ हेक्टर क्षेत्रफलमा सयपत्री खेती गरेका थिए। खेती विस्तारका लागि उनले करिब १२ लाख रुपैयाँ लगानी गरेका थिए। तर वर्षाका कारण करिब एक हजार किलो फूल नष्ट भएको उनको भनाइ छ।
एकातिर प्राकृतिक विपत्ति, अर्कोतिर बजार मूल्यको अनिश्चितता। किसानका लागि सयपत्री खेती अझै पनि जोखिमरहित व्यवसाय बन्न सकेको छैन।
आयातको चुनौती र स्वदेशी उत्पादन
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा सयपत्रीको व्यावसायिक खेती विस्तार हुँदै गएको छ। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपालका अनुसार देशका विभिन्न जिल्लामा दुई सय २५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा व्यावसायिक सयपत्री खेती भइरहेको छ।
चितवन, मकवानपुर, काभ्रे, काठमाडौं उपत्यका, मोरङ, झापा, धनकुटा, रुपन्देहीलगायत जिल्लामा यसको उत्पादन हुने गरेको छ।
तर मागअनुसार स्वदेशी उत्पादन अझै पर्याप्त छैन। यस वर्ष तिहारका लागि आवश्यक ४५ लाख सयपत्री मालामध्ये करिब ४० लाख माला स्वदेशमै उत्पादन हुने र बाँकी करिब पाँच लाख माला आयात गर्नुपर्ने अनुमान गरिएको थियो।
भारतबाट आउने सस्तो फूलले नेपाली किसानको बजार प्रभावित पार्ने गरेको गुनासो पनि छ। मोरङका किसानले भारतीय फूल अवैध रूपमा भित्रिँदा स्थानीय उत्पादनले उचित मूल्य नपाउने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
किसानको माग स्पष्ट छ-सीमामा प्रभावकारी अनुगमन, गुणस्तर परीक्षण र स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता।
तिहारको रौनकसँग जोडिएको अर्थतन्त्र
सयपत्रीको व्यापार केवल फूल किनबेचमा सीमित छैन। यसको खेतीदेखि माला गाँस्ने, प्याकेजिङ गर्ने, ढुवानी गर्ने र बजारमा बिक्री गर्ने प्रक्रियासम्म धेरै मानिस जोडिएका हुन्छन्।
विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा महिला, युवा र साना किसानका लागि तिहारको फूल व्यापार अतिरिक्त आम्दानीको माध्यम बनेको छ। खेतमा फुलेको फूल बजारसम्म आइपुग्दा त्यसले किसान, मजदुर, माला गाँस्ने श्रमिक र व्यापारी सबैलाई रोजगारी दिएको हुन्छ।
यसैले तिहारको फूल व्यापारलाई केही दिनको मौसमी कारोबारका रूपमा मात्रै हेर्न मिल्दैन। यो कृषि उत्पादन, स्वरोजगार र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको व्यवसाय हो।
किसानलाई मूल्य, उपभोक्तालाई राहत कहिले?
यस वर्षको तिहारले फूल उत्पादन बढाउनु मात्रै व्यावसायिक सफलताको आधार होइन भन्ने देखाएको छ। बजार व्यवस्थापन, उचित मूल्य निर्धारण, भण्डारण सुविधा र उत्पादनको समय व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
उत्पादन बढ्दा मूल्य घट्ने र उत्पादन घट्दा उपभोक्ताले महँगोमा किन्नुपर्ने अवस्था दोहोरिरहने हो भने किसान र उपभोक्ता दुवै समस्यामा पर्छन्।
त्यसैले फूलको माग र उत्पादनको वैज्ञानिक अनुमान, किसानलाई प्राविधिक सहयोग, चिस्यान केन्द्रको व्यवस्था र बजारको सुनिश्चितता आवश्यक देखिन्छ।
तिहारमा सयपत्रीको पहेँलो रङले घरआँगन उज्यालो बनायो। बजारमा फूलको कारोबार पनि भयो। तर किसानको हातमा कति आम्दानी पर्यो भन्ने प्रश्न भने अझै महत्त्वपूर्ण छ।
फूल फुलाउनु किसानको मेहनत हो, त्यसलाई उचित मूल्यमा बिक्री गर्ने वातावरण बनाउनु बजार र राज्यको जिम्मेवारी। किसानको खेतमा फुलेको सयपत्रीले बजारमा पनि उचित मूल्य पाउने दिन मात्रै नेपाली फूल व्यवसायको वास्तविक उत्सव हुनेछ।
