कुनै समय घरआँगन सजाउन र पूजाआजामा चढाउन मात्रै रोपिने फूल अहिले व्यासका किसानका लागि आम्दानीको सम्भावना बन्दै गएको छ। धान, मकै र तरकारी खेती हुँदै आएका खेतबारीमा सयपत्रीका बिरुवा थपिन थालेका छन्। बाँझो रहेको जमिनको सदुपयोग गर्दै केही किसान फूलखेतीमा लागेका छन् भने युवापुस्ताले समेत यसलाई उद्यमका रूपमा लिन थालेको छ।
तिहारलगायत चाडपर्वमा फूलको माग बढ्ने र स्थानीय बजारमै बिक्री गर्न सकिने सम्भावनाले व्यावसायिक फूलखेतीप्रति किसानको आकर्षण बढाएको छ। विशेषगरी सयपत्री फूलखेतीबाट आम्दानी लिन सकिने देखेपछि व्यास क्षेत्रमा यसको विस्तारको सम्भावना बढेको हो।
यसको पछिल्लो उदाहरण व्यास नगरपालिका–४ सिमलटारका दुई युवा हुन्। स्थानीय गगनसिंह बस्नेत र लक्ष्य अधिकारीले दुई रोपनी जग्गामा व्यावसायिक सयपत्री फूलखेती सुरु गरेका छन्। वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाको लहरबीच उनीहरूले आफ्नै ठाउँमा केही गर्ने उद्देश्यले फूलखेती रोजेका हुन्।
खाली रहेको जग्गालाई उपयोगमा ल्याउने र बाहिरबाट आउने फूलको निर्भरता घटाउने उद्देश्यले उनीहरूले पहिलोपटक खेती सुरु गरेका हुन्। बस्नेतले कार वास सेन्टरसमेत सञ्चालन गर्दै आएका छन्। अन्य व्यवसायसँगै कृषिलाई पनि आम्दानीको सम्भावित माध्यम बनाउन सकिने उनीहरूको बुझाइ छ।
पहिलो वर्षको उत्पादन र बजारको माग हेरेर आगामी दिनमा खेती विस्तार गर्ने उनीहरूको योजना छ। स्थानीय उत्पादनलाई स्थानीय बजारमै स्थापित गर्न सके यसले अन्य युवालाई पनि कृषिमा आकर्षित गर्न सक्ने उनीहरूको अपेक्षा छ।
परम्परागत खेतीबाट व्यावसायिक उत्पादनतर्फ
व्यासमा फूलखेतीको विस्तार केवल दुई युवाको प्रयासमा सीमित छैन। तनहुँका विभिन्न पालिकासँगै व्यास नगरपालिकाका किसान पनि व्यावसायिक सयपत्री खेतीमा संलग्न हुन थालेका छन्। म्याग्दे, आँबुखैरेनी, शुक्लागण्डकी र भीमादमा समेत यसको विस्तार भइरहेको छ।
परम्परागत खेतीबाट अपेक्षित आम्दानी लिन नसकिरहेका किसानका लागि फूलखेती वैकल्पिक नगदे बाली बन्न सक्ने देखिएको छ। थोरै क्षेत्रफलमा पनि व्यावसायिक उत्पादन गर्न सकिने, चाडपर्वमा माग उच्च हुने र स्थानीय बजारमा बिक्रीको सम्भावना रहने भएकाले यसप्रति आकर्षण बढेको हो।
फूलखेतीले किसानलाई उत्पादनमा विविधता ल्याउने अवसर पनि दिएको छ। एउटै बालीमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्थाबाट बाहिर निस्केर बजारको मागअनुसार खेती गर्न सकिने सम्भावना यसले देखाएको छ।
स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नगरको नीति
फूलखेती विस्तारका लागि बजार सिर्जना महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उत्पादन गरेर मात्रै किसानको लगानी सुरक्षित हुँदैन। उत्पादित फूल बिक्री हुने वातावरण पनि आवश्यक पर्छ।
यस सन्दर्भमा व्यास नगरपालिकाले कृत्रिम प्लास्टिकका फूलगुच्छा, माला तथा सजावटी सामग्रीको उत्पादन, आयात, बिक्रीवितरण, भण्डारण र प्रयोगमा रोक लगाउने निर्णय गरेको छ। असोज २० गते सार्वजनिक गरिएको सूचनामार्फत नगरपालिकाले प्राकृतिक फूल र स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरेको हो।
नगरपालिकाका कार्यालय तथा औपचारिक कार्यक्रममा समेत प्राकृतिक फूलका माला र स्थानीय उत्पादन प्रयोगलाई प्राथमिकता दिने नीति सकारात्मक कदम हो। यसले वातावरण संरक्षणसँगै स्थानीय फूल उत्पादक किसानका लागि बजारको सम्भावना बढाउन सक्छ।
तर नीति बनाउनु र त्यसको लाभ किसानसम्म पुर्याउनु फरक विषय हुन्। कृत्रिम फूलमा प्रतिबन्ध लगाउँदैमा स्थानीय किसानको उत्पादन स्वतः बिक्री हुने अवस्था बन्दैन। उत्पादनको परिमाण, गुणस्तर, मूल्य र बजार व्यवस्थापनमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
बजारको अनिश्चितता, किसानको चिन्ता
फूलखेतीमा आकर्षण बढ्दै गए पनि किसानका चुनौती कम छैनन्। फूल उत्पादनको सबैभन्दा ठूलो समस्या बजार र समय व्यवस्थापन हो। विशेषगरी तिहारलाई लक्षित गरेर लगाइएको फूल चाडपर्वअघि नै फक्रिएमा किसानले ठूलो नोक्सानी बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
यस वर्ष तनहुँको म्याग्दे गाउँपालिका–४ छिम्लीश्वाराका किसानले यही समस्या भोगेका छन्। चण्डेश्वरी फलफूल तथा तरकारी कृषक समूहले गत वर्ष ६ रोपनीमा गरेको सयपत्री खेतीबाट चार लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गरेपछि यस वर्ष खेती विस्तार गरेर सामूहिक तथा व्यक्तिगत रूपमा १६ रोपनीमा पुर्याएको छ।
तर तिहार आउनुअघि नै फूल फक्रिएपछि बजारमा बिक्री नहुने हो कि भन्ने चिन्ता किसानमा देखिएको छ। यसले फूलखेतीमा उत्पादन मात्रै पर्याप्त नहुने, फूल फुल्ने समय र बजारको मागबीच तालमेल मिलाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने देखाएको छ।
त्यसमाथि भारतबाट आयात हुने फूलसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने बाध्यता छ। स्थानीय किसानले उत्पादन गरेको फूलले उचित मूल्य नपाउने तर उपभोक्ताले बजारमा महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था पनि समस्याका रूपमा देखिएको छ। बिचौलियाको उपस्थितिले किसान र उपभोक्ताबीचको मूल्य अन्तर थप बढाएको छ।
सम्भावना छ, अब चाहिन्छ व्यवस्थित योजना
व्यासमा फूलखेती विस्तार गर्न सकिने आधार छन्। दमौली बजार र आसपासका बस्तीमा चाडपर्व, विवाह, धार्मिक कार्यक्रम तथा विभिन्न समारोहमा प्राकृतिक फूलको माग हुन्छ। स्थानीय उत्पादनले त्यो मागको केही हिस्सा धान्न सके किसानको आम्दानी बढ्नुका साथै बाहिरबाट आउने फूलमाथिको निर्भरता पनि घटाउन सकिन्छ।
तर त्यसका लागि किसानलाई प्राविधिक ज्ञान, गुणस्तरीय बीउ तथा बिरुवा, सिँचाइ, रोगकीरा व्यवस्थापन र उत्पादनको समय निर्धारणसम्बन्धी तालिम आवश्यक छ। फूल टिपिसकेपछि ताजा राख्ने प्रविधि, चिस्यान व्यवस्थापन, भण्डारण र बजारसम्म पुर्याउने ढुवानी प्रणाली पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
स्थानीय तहले किसानको उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने खरिद तथा बिक्री प्रणाली विकास गर्न सक्छ। चाडपर्वमा मात्रै होइन, वर्षभरि फूलको माग हुने होटल, रेस्टुरेन्ट, धार्मिक स्थल, विवाह तथा कार्यक्रम आयोजकसँग किसानको प्रत्यक्ष सम्पर्क स्थापित गराउन सके बजारको दायरा फराकिलो बन्न सक्छ।
किसानका समूह र सहकारीमार्फत सामूहिक उत्पादन, संकलन र बजारीकरणको व्यवस्था गर्न सके लागत घटाउन र बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सहज हुनेछ।
व्यासमा फूलखेती अहिले सम्भावनाको चरणमा छ। दुई रोपनीमा खेती सुरु गरेका युवाको प्रयासदेखि किसान समूहले खेती विस्तार गरेको उदाहरणसम्मले यस क्षेत्रमा उद्यमशीलताको बीउ रोपिएको संकेत गर्छन्। तर त्यसलाई दिगो व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न उत्पादनदेखि बजारसम्मको शृंखला बलियो बनाउन आवश्यक छ।
फूलको सुन्दरता केही दिनमै ओइलाउन सक्छ, तर त्यसबाट किसानको जीवनमा थपिएको आम्दानी र उद्यमशीलताको सम्भावना भने दीर्घकालीन बन्न सक्छ। व्यासका खेतबारीमा फुलिरहेका सयपत्रीले अहिले यही सम्भावनाको सन्देश दिइरहेका छन्।
