हिमाली पर्यटनको सुन्दर गन्तव्यका रूपमा चिनिएको जिरीको परिचय पहाड, पदमार्ग र प्राकृतिक सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन। यहाँको राजनीतिक भूगोल पनि उत्तिकै रोचक छ। तीन दशकको स्थानीय राजनीतिक यात्रा हेर्दा जिरीमा दलको झन्डासँगै व्यक्ति, संगठन र स्थानीय समीकरणले चुनावी परिणामको दिशा बदल्दै आएको देखिन्छ।
कुनै समय नेपाली कांग्रेसको प्रभावमा रहेको जिरीमा पछिल्ला निर्वाचनमा नेकपा एमालेले नगरको नेतृत्वमा आफ्नो पकड कायम राखेको छ। तर वडा तहको निर्वाचन परिणामले भने मतदाताको रोजाइ एकै दलमा स्थिर नरहेको संकेत गर्छ। त्यसैले जिरीलाई ‘एमालेको गढ’ भन्नुभन्दा बदलिँदो राजनीतिक समीकरणको क्षेत्रका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त देखिन्छ।
कांग्रेसको विरासतबाट एमालेको यात्रासम्म
जिरीको राजनीतिक इतिहासमा २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचन एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो। त्यस निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसका टंक जिरेल जिरी गाविस अध्यक्ष निर्वाचित भएका थिए।
समयले राजनीतिक यात्रामा पनि मोड ल्यायो। दुई दशकपछि तिनै जिरेल पार्टी परिवर्तन गर्दै नेकपा एमालेमा पुगे। स्थानीय तह पुनर्संरचनापछि भएको २०७४ सालको पहिलो स्थानीय तह निर्वाचनमा उनी एमालेबाट जिरी नगरपालिकाको प्रमुख पदका उम्मेदवार बने र विजयी भए।
एउटै व्यक्तिको राजनीतिक यात्रा कांग्रेसको स्थानीय नेतृत्वबाट एमालेको नगर नेतृत्वसम्म पुग्नु आफैंमा जिरीको बदलिँदो राजनीतिक मनोविज्ञानको एउटा रोचक दृष्टान्त हो।
गाविसबाट नगरसम्म
स्थानीय तह पुनर्संरचनापछि जिरी नगरपालिका नौ वडामा विभाजित भयो। जिरी, माली ,श्यामा र ठूलोपातल क्षेत्रलाई समेटेर नगरपालिका बनेपछि स्थानीय राजनीति पनि पुरानो गाविस केन्द्रित संरचनाबाट नगरस्तरीय प्रतिस्पर्धामा प्रवेश गर्यो।
२०७४ सालको निर्वाचनमा एमालेले जिरीमा प्रभावशाली उपस्थिति देखायो। नगरप्रमुखमा टंक जिरेल निर्वाचित हुँदा कृष्णमाया बुढाथोकी उपप्रमुख बनिन्।
जिरेलले ३ हजार २ सय १२ मत प्राप्त गरेका थिए। उनका निकटतम प्रतिस्पर्धी माओवादी केन्द्रका गेल्बु शेर्पाले २ हजार १ सय ६ तथा कांग्रेसका सोनाम शेर्पाले १ हजार ४ सय २ मत पाए।
नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा जितसँगै एमालेले वडा तहमा पनि बलियो उपस्थिति बनायो। उपलब्ध निर्वाचन विवरणअनुसार नौमध्ये ६ वडाध्यक्ष एमालेका उम्मेदवार विजयी भएका थिए। माओवादी केन्द्रले दुई र कांग्रेसले एउटा वडा जितेका थिए। नगरसभाका ४७ मध्ये ३६ सिट एमालेको पक्षमा गएको विवरणले त्यतिबेलाको राजनीतिक शक्ति सन्तुलन स्पष्ट पार्छ।
व्यक्तिसँगै हिँड्ने राजनीति
जिरीको राजनीतिमा दलभन्दा व्यक्ति र स्थानीय सम्बन्धको प्रभाव पनि देखिन्छ। टंक जिरेलको राजनीतिक यात्रा यसको एउटा उदाहरण हो। कांग्रेसबाट गाविस अध्यक्ष बनेका उनी एमाले प्रवेश गरेपछि त्यही दलबाट नगरप्रमुख निर्वाचित भए।
यसले स्थानीय राजनीतिमा पार्टी संगठन मात्र निर्णायक नहुने, उम्मेदवारको व्यक्तिगत प्रभाव, सामाजिक सम्बन्ध र स्थानीय स्वीकार्यताले पनि मतदाताको निर्णय प्रभावित गर्न सक्ने देखाउँछ।
यस्तै, लामो समय कम्युनिस्ट राजनीतिमा सक्रिय शैलेन्द्रकुमार खड्का २०७९ सालमा एमालेमा फर्किएको समाचार पनि सार्वजनिक भएको थियो। उनी २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा जिरी गाविस अध्यक्ष निर्वाचित भएको उल्लेख छ।
पुराना नेताको राजनीतिक पुनरागमनले जिरीको राजनीतिमा विगतका सम्बन्ध र राजनीतिक विरासत अझै पूर्ण रूपमा विस्मृत नभएको संकेत गर्छ।
गठबन्धनको घेराबन्दी, एमालेको निरन्तरता
२०७९ को स्थानीय निर्वाचन एमालेका लागि अघिल्लो जित जोगाउने परीक्षा थियो। अघिल्लो निर्वाचनमा नगरको नेतृत्वसहित बलियो उपस्थिति बनाएको एमालेविरुद्ध नेपाली कांग्रेस र नेकपा माओवादी केन्द्रबीच चुनावी गठबन्धन बन्यो।
नगरप्रमुखको उम्मेदवारी कांग्रेसको भागमा पर्यो। गठबन्धनका उम्मेदवार लाक्पा शेर्पाले मतगणनाको सुरुवाती चरणमा अग्रता पनि लिए। तर मतगणना अन्तिमतिर पुग्दा परिणाम एमालेको पक्षमा मोडियो।
एमालेका मित्रबहादुर जिरेल नगरप्रमुख निर्वाचित भए। कृष्णमाया बुढाथोकीले उपप्रमुखमा पुनः जित निकालिन्। लगातार दोस्रोपटक उपप्रमुख बन्नुले पनि जिरीमा उनको व्यक्तिगत राजनीतिक प्रभावलाई देखायो।
गठबन्धनको चुनौतीका बाबजुद नगरको नेतृत्व जोगाउन सफल हुनुले एमालेको संगठनात्मक आधार जिरीमा अझै बलियो रहेको सन्देश दियो।
नगरमा एमाले, वडामा विविधता
तर जिरीको राजनीतिक चित्र नगरप्रमुखको नतिजाले मात्र पूरा हुँदैन। नौवटै वडाको परिणाम हेर्दा यहाँ एउटै दलको निर्विवाद वर्चस्व देखिँदैन।
२०७९ मा विभिन्न वडामा कांग्रेस, एमाले, माओवादी केन्द्र र एकीकृत समाजवादीका उम्मेदवार विजयी भए। यसले नगरको नेतृत्वमा एमालेले निरन्तरता पाए पनि वडा तहमा मतदाताको राजनीतिक रोजाइ विविध रहेको देखाउँछ।
विशेषगरी अन्तिम चरणको मतगणनाले नगरप्रमुखको परिणामलाई प्रभाव पारेको विश्लेषणसमेत भएको थियो। यसले जिरीमा केही सय मतको अन्तर, कुनै एउटा वडाको राजनीतिक समीकरण वा उम्मेदवारको व्यक्तिगत प्रभावले समेत समग्र परिणाम बदल्न सक्ने सम्भावना देखाउँछ।
‘गढ’ भन्दा बदलिँदो भूगोल
२०७४ र २०७९ का निर्वाचन परिणामलाई मात्र हेर्दा जिरीमा एमालेले नगरप्रमुखको पद लगातार सुरक्षित राखेको छ। त्यसैले एमालेको बलियो संगठन भएको क्षेत्रका रूपमा जिरीलाई हेर्न सकिन्छ।
तर यही आधारमा जिरीलाई पूर्णतः ‘एमालेको गढ’ भन्नु भने अपूर्ण विश्लेषण हुन सक्छ।
वडा तहमा फरक दलको उपस्थिति, गठबन्धनले पारेको प्रभाव र विभिन्न निर्वाचनमा उम्मेदवारअनुसार बदलिएको मतपरिणामले जिरीको राजनीतिक मनोविज्ञानलाई अझ जटिल बनाएको छ।
यहाँ मतदाता पार्टीको स्थायी घेराभित्र मात्र बसिरहेका छैनन्। स्थानीय उम्मेदवार, व्यक्तिगत सम्बन्ध, विकासको अपेक्षा र तत्कालीन राजनीतिक समीकरणले पनि उनीहरूको रोजाइ प्रभावित गरिरहेको देखिन्छ।
अबको जिरी : झन्डाभन्दा मुद्दा बलियो होला?
जिरीको आगामी राजनीतिक यात्राको केन्द्रमा अब एउटा प्रश्न छ-एमालेले नगर नेतृत्वमा आफ्नो निरन्तरता कायम राख्ला कि कांग्रेस, माओवादी तथा अन्य राजनीतिक शक्तिले नयाँ समीकरण बनाएर सत्ता परिवर्तनको प्रयास सफल बनाउलान्?
यसको उत्तर केवल पार्टी संगठनमा खोजेर पुग्दैन। जिरीका मतदाताका लागि पर्यटन, कृषि, शिक्षा, रोजगारी, सडक, पूर्वाधार र स्थानीय आर्थिक गतिविधिका प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।
पर्यटनको सम्भावना बोकेको जिरीमा रोजगारीको अवसर कति सिर्जना हुन्छ? सडक र पूर्वाधारको अवस्था कति सुधारिन्छ? कृषि र स्थानीय उत्पादनले बजार कति पाउँछ? युवालाई गाउँमै रोक्ने वातावरण कस्तो बन्छ? यस्ता प्रश्न आगामी चुनावी बहसका महत्वपूर्ण विषय बन्न सक्छन्।
त्यसैले अबको जिरीमा चुनाव ‘कुन पार्टीको गढ?’ भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित नहुन सक्छ। कुन नेतृत्वले स्थानीय अपेक्षा बुझ्छ र त्यसलाई परिणाममा बदल्न सक्छ? भन्ने प्रश्न अझ निर्णायक बन्ने सम्भावना छ।
राजनीतिले दिएको पाठ
जिरीको तीन दशक लामो स्थानीय राजनीतिक यात्राले एउटा रोचक पाठ दिन्छ-यहाँ राजनीतिक झन्डा बदलिन सक्छ, नेतृत्व बदलिन सक्छ र समीकरण पनि बदलिन सक्छ।
२०५४ मा कांग्रेसबाट गाविस अध्यक्ष बनेका टंक जिरेल पछि एमालेबाट नगरप्रमुख बने। २०७४ मा एमालेले नगरको नेतृत्वसहित ठूलो बहुमत हासिल गर्यो। २०७९ मा कांग्रेस–माओवादी गठबन्धनले एमालेको विरासत तोड्ने प्रयास गर्यो, तर नगर नेतृत्व एमालेकै हातमा रह्यो। यद्यपि वडा तहमा राजनीतिक विविधता कायमै रह्यो।
