डम्फुको तालमा धड्किएको तामाङ पहिचान

पुर्खाको कथा, संस्कार र जीवनदर्शन बोकेको डम्फु तामाङ समुदायका लागि केवल एउटा बाजा होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृति हो।

तामाङ समुदायमा डम्फुको उत्पत्तिबारे एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। ऐतिहासिक अभिलेखले प्रमाणित गरेको घटना नभए पनि यो कथा पुस्तौँदेखि मौखिक परम्परामार्फत सुनिँदै आएको छ। तामाङ मौखिक परम्पराअनुसार पेङ दोर्जे नाम गरेका पुर्खाले डम्फुको निर्माण गरेका थिए।

किंवदन्तीअनुसार एकपटक शिकारका क्रममा पेङ दोर्जेले घोरल मारे। घोरलको छाला देखेर उनकी श्रीमती दुःखी भइन्। श्रीमतीलाई खुसी पार्न उनले त्यही छालाबाट नयाँ किसिमको बाजा बनाउने सोच बनाए। जंगलबाट काठ ल्याएर गोलाकार घेरा बनाए। त्यसमा छाला तन्काए र बाँसका किला प्रयोग गरी कसिलो बनाए। छालामा ताल दिँदा मधुर ध्वनि निस्कियो। यही बाजा क्रमशः डम्फुका रूपमा स्थापित भएको तामाङ मौखिक परम्परामा विश्वास गरिन्छ।

यो कथा इतिहासको लिखित प्रमाणभन्दा बढी समुदायको सांस्कृतिक स्मृति हो। यसको ऐतिहासिक सत्यापनभन्दा पनि यसले तामाङ समाजमा डम्फुप्रतिको भावनात्मक र सांस्कृतिक सम्बन्ध कसरी निर्माण भएको छ भन्ने देखाउँछ।

काठको घेराभित्र बाँधिएको संस्कृति

परम्परागत डम्फु सामान्यतः गोलाकार काठको घेरा र त्यसमा तन्काइएको छालाबाट बनाइन्छ। छालालाई काठको घेरामा मजबुत बनाउन बाँसका किला वा सुइरा प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न अध्ययन तथा सांस्कृतिक स्रोतमा डम्फुमा ३२ वटा सुइरा हुने उल्लेख पाइन्छ।

यी ३२ सुइराको अर्थबारे तामाङ समुदायमा विभिन्न सांस्कृतिक व्याख्या छन्। कतिपय व्याख्याले यसलाई बौद्ध परम्परामा वर्णित ३२ शुभ लक्षणसँग जोड्छन्। यसले डम्फुको बनावटलाई केवल प्राविधिक सीपको विषय नभई सांस्कृतिक प्रतीकसँग पनि जोडेको देखाउँछ।

यस अर्थमा डम्फु काठ, छाला र बाँसको संयोजन मात्र होइन। यसको निर्माण प्रक्रियामै समुदायको ज्ञान, विश्वास र सांस्कृतिक स्मृति गाँसिएको छ।

डम्फुको तालसँगै बोल्छन् ताम्बा

डम्फुको इतिहास ताम्बाको परम्पराबाट अलग गरेर बुझ्न कठिन छ। ताम्बा तामाङ समुदायको इतिहास, वंश, संस्कार, रीतिरिवाज, संस्कृति र जीवनदर्शनलाई गीत तथा कथामार्फत पुस्तान्तरण गर्ने सांस्कृतिक ज्ञानका वाहक मानिन्छन्।

डम्फुको तालसँगै ताम्बाले पुर्खाका कथा, सृष्टिसम्बन्धी आख्यान, सामाजिक संस्कार र जीवनका विविध पक्ष गीतमार्फत प्रस्तुत गर्ने परम्परा छ। त्यसैले डम्फु गीतको लय समात्ने बाजा मात्र रहेन; यो मौखिक ज्ञान र सांस्कृतिक इतिहास हस्तान्तरण गर्ने माध्यम पनि बन्यो।

लिखित इतिहास सीमित रहेको अवस्थामा यस्ता मौखिक परम्पराले समुदायको सामूहिक स्मृति जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

विवाहदेखि ल्होछारसम्म

तामाङ जीवनमा डम्फुको उपस्थिति कुनै एउटा अवसरमा सीमित छैन। विवाह, छेवारजस्ता शुभ संस्कार, ल्होछार, मेला, जात्रा तथा विभिन्न सामुदायिक कार्यक्रममा यसको ताल सुनिन्छ।

विवाहका विभिन्न चरणमा ताम्बाले सांस्कृतिक गीत र विधि प्रस्तुत गर्दा डम्फुको तालले वातावरणलाई थप जीवन्त बनाउँछ। नयाँ सम्बन्ध र पारिवारिक जीवनको सुरुवातसँग जोडिएका गीतमा पनि यसको प्रयोग हुने परम्परा छ।

बालबालिकाको छेवारजस्ता शुभ संस्कारमा डम्फुले सामूहिक सांस्कृतिक वातावरण निर्माण गर्छ। ल्होछारमा भने डम्फु र सेलोको ताल उत्सवको अभिन्न हिस्सा बन्छ। सामूहिक नाचगानदेखि सांस्कृतिक प्रस्तुतिसम्म यसको ध्वनि सुनिन्छ।

तामाङ समुदायका मेला, जात्रा र अन्य सामुदायिक कार्यक्रममा पनि डम्फुको तालमा नाचगान गर्ने परम्परा छ। प्रेम, सम्बन्ध र सामाजिक जीवनसँग जोडिएका म्हेन्दोमाया तथा अन्य गीतमा पनि यसको प्रयोग पाइन्छ। कतिपय स्थानमा धार्मिक तथा मृत्यु संस्कार अर्थात् घेवा लगायतका अवसरमा समेत डम्फुको प्रयोग हुने गरेको उल्लेख पाइन्छ।

यसरी हेर्दा डम्फु तामाङ जीवनको एउटा छेउमा मात्र बज्ने बाजा होइन, जीवनचक्रका अनेक संस्कारसँग जोडिएको सांस्कृतिक ध्वनि हो।

सेलोको मुटुमा डम्फु

डम्फुको चर्चा तामाङ सेलोबिना अधुरो हुन्छ। परम्परागत सेलोको मौलिक लयमा डम्फुको तालले विशिष्ट पहिचान निर्माण गरेको छ। समयसँगै यही मौलिक ताल आधुनिक सांगीतिक प्रस्तुतिमा समेत प्रवेश गरेको छ।

तर डम्फु र सेलोको सम्बन्ध केवल संगीतको संरचनासँग मात्र जोडिएको छैन। यसले तामाङ भाषा, नृत्य, गीत र सामूहिक उत्सवलाई एउटै सांस्कृतिक धागोमा बाँध्ने काम गरेको छ।

डम्फुको तालमा मानिसहरू नाच्छन्, गीत गाउँछन् र रमाइलो गर्छन्। तर त्यही तालभित्र पुर्खाका कथा, सामाजिक स्मृति र सांस्कृतिक ज्ञान पनि बाँचिरहेको हुन्छ।

एउटा बाजा, एउटा पहिचान

तामाङ समुदायका लागि डम्फु सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण प्रतीक बनेको छ। यसको ध्वनि सुन्नासाथ तामाङ सेलो, नाचगान, ल्होछार र सामुदायिक उत्सवको स्मृति जाग्छ।

डम्फुको यही सांस्कृतिक यात्राले यसलाई मनोरञ्जनको साधनभन्दा माथि उठाएको छ। यो समुदायको सामूहिक परिचय व्यक्त गर्ने माध्यम बनेको छ। पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका कथा, गीत र संस्कारसँग जोडिँदै डम्फुले तामाङ समाजको सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राखेको छ।

आधुनिकताको छायामा पुरानो ताल

समय बदलिएको छ। तामाङ समाजको जीवनशैलीसँगै संगीत सुन्ने र प्रस्तुत गर्ने शैली पनि फेरिएको छ। आधुनिक बाजा र प्रविधिको बढ्दो प्रयोगले परम्परागत डम्फुको प्रयोग केही क्षेत्रमा घटाउँदै लगेको चिन्ता सुनिन थालेको छ।

विशेषगरी डम्फु बनाउने सीप, बजाउने परम्परा र ताम्बाको मौखिक ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसके यसको सांस्कृतिक निरन्तरतामा असर पर्न सक्छ।

तर कथा यत्तिमै टुंगिँदैन। ल्होछार, विवाह, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामुदायिक अभियान तथा तामाङ कलाकारका सांगीतिक प्रस्तुतिमार्फत डम्फुलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने प्रयास पनि भइरहेका छन्। आधुनिक संगीतसँग यसको ताल मिसाउने क्रमले परम्परागत बाजालाई नयाँ श्रोता र नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने सम्भावना पनि देखाएको छ।

ताल जोगाउनु भनेको स्मृति जोगाउनु हो

डम्फुको संरक्षण भनेको एउटा बाजाको संरक्षण मात्र होइन। त्यससँग जोडिएको तामाङ इतिहास, मौखिक परम्परा, गीत, कथा, संस्कार, निर्माण सीप र सामुदायिक ज्ञानको संरक्षण पनि हो।

डम्फु बनाउने परम्परागत सीपको अभिलेखीकरण, नयाँ पुस्तालाई बजाउने र बनाउने सीप सिकाउने, ताम्बा तथा डम्फुरेहरूको ज्ञान दस्तावेजीकरण गर्ने र विद्यालय तथा सांस्कृतिक संस्थामार्फत यसको प्रवर्द्धन गर्ने काम आवश्यक छ।

काठमाडौंका सांस्कृतिक मञ्चदेखि गाउँका चाडपर्वसम्म जब डम्फुको ताल गुञ्जिन्छ, त्यहाँ केवल संगीत सुनिँदैन। त्यसमा एउटा समुदायको विगत, पुर्खाको सम्झना र वर्तमानको पहिचान पनि सुनिन्छ।